ШИ?АБЕТДИН М?Р?АНИ.

(1818 – 1889)

“XIX гасырда татарны? рухи х?ятында тир?н борылыш ясаган, уяну-я?арыш д?веренд? -- ренесанска юл ачкан титаник ш?хес, фикер иясе, милли м?д?ният к?генд?, б?тен Ислам д?ньясында балкып торган олы якты йолдыз”( М. Х?с?нов,”Татарны? я?арыш Чулпаны”\\ “М?д?ни ?омга” 30.1.1998.) булган Ши?абетдин М?р?ани 1818 елны? 3(17) гыйнварында Ябынчы авылында туган. Бу—Казан ?язене? Арча т?б?генд?.М?р?ани ?зене? ата ягыннан н?сел ш???р?сен болай санап кит?: Ши?абетдин бине Ба?аветдин бине С?бхан бине Габделк?рим бине Габделт?ваб бине Габделгани бине Габделкотдус бине Идеш бине Ядк?р бине Гом?р. ?леге ш???р?д?ге бабаларыннан Габделкотдус диг?не шул т?б?кт?ге М?р?ан авылына нигез салган кеше була. Шу?а да бу н?сел варислары “М?р?ани” т?х?лл?се бел?н атала башлыйлар.
?зене? “Мостафадел - ?хбар фи ?хвали Казан в? Болгар”(“Казан в? Болгар х?лл?ре турында файдаланылган х?б?рл?р”) исемле ике томнан торган хезм?те эченд? “Ш?хесл?р ??м ист?лекле вакыйгалар” дип аталган б?легенд? ?нисе ягыннан булган бабаларын ис?, галим болай дип к?рс?т?: “Мелла Габденнасыйр бине С?йфелм?лек бине Мозаффар бине Мортаза бине Гали бине Йосыф ?л- ??б?ли ( Тау ягыннан).
...Мелла Габденнасыйр тумышы бел?н тау ягыннан Сембер тир?сенд?ге Иске Чокалы карьясенн?н. Анасы – Шатрашан исемле авылдан Бибир?бига М?слим кызы. —(ассызыклау безнеке-Р.С.) Ата-бабалары ??ркайсы имам, хатыйб ??м м?д?ррис булганнар. Бабасы Мортаза бине Гали – м?ш??р ха?и Мортаза бине Котлыгыш Симети фикерд?ше. Аны? гар?п теле синтаксисы турында “Мохтасарез -- з?н?ани” исемле китапны язып т?мамлаганнан со?, ?з кулы бел?н: “1102 (1690) елны? ш??в?л аенда, ?омга к?н кояш баер алдыннан т?мам булды. Моны ?зене? фани кулы бел?н ф?кыйрь Мортаза бине Гали ?л- Болгари язды. Алла аны, ата –анасын ??м барча м?селманнарны ярлыкасын”, -- дип гар?пч? язган с?зл?рен ?зебез к?рдек.
М?др?с?сенд? бер ш?керт “Фараизе сира?ия” китабын язып бетереп, гар?пч? болай дип язып куйган: “ бу китапны Казан галимн?ре арасында и? атаклы галим ??м остаз Мортаза бине М?х?мм?дгали х?рм?тен? М?х?мм?д бине Солтангали язды. Алла аларны? ??р икесене? ??м ата-аналарыны? г?на?ларын ярлыкасын”. Х?зерге к?нд? ул н?хс? бу китапны язучы ф?кыйрь (М?р?ани ?зе –Р.С.) кулында. 
Мелла Мортаза бине Гали Бизн? авылында имам ??м м?д?ррис булып тора ??м шунда вафат була. Углы Мозаффар бел?н каберл?ре бер-берсен? якын. Мелла Мозаффар ?и?ри бел?н якынча 1210 (1795 ) ел азагында вафат булган. Аны? урынында калган мелла Хисаметдинны? 1216 (1801) елда закон буенча тиешле указны алуы шуны к?рс?т?. 1277 (1860 ) елда Тау ягына с?ях?т итк?нд? каберл?рен барып карадым.
Мелла Мозаффарны? угылларыннан : мелла Габделм??ит – Борнак иле авылында, мелла З?йнетдин – Нугай иле авылында (Сембер ш???ре тир?сенд? -- Р.С.) , мелла Б?рзия Буклавыч авылында имам булганнар. ? мелла З?б?ер яшьл?й вафат булган. Мелла Гом?р бине З?йнетдин атасы урынында имам булып калган. Мелла Габденнасыйрны? атасы мелла С?йфелм?лек Казан ?лк?сене? Бай Оланнары авылында ?зе язып т?мам итк?н “Г?лстан С?гъди” китабыны? ахырында: “Ш?кертл?рне? и? т?б?не, Алла? р?хм?тен? мохта? С?йфелм?лек бине Мозаффар кулы бел?н 1171 (1757) елда, рамазан аены? егерме тугызында, т?ш вакыты авышкач, ч?рш?мбе к?н – ураза гаете алдындагы гар?ф? к?н Казан ?лк?се Арча юлы Бай Оланнары авылында ху?абыз ??м остазыбыз Габдер?шит бине М?х?мм?д м?др?с?сенд? язылды”,-- дип гар?пч? язып, числосын, н?сел н?с?бен к?рс?тк?н. Мелла С?йфелм?лек озак гомер ит?. Иске Чокалы авылында имам, хатыйб ??м м?д?ррис вазыйфаларын ?т?п, й?з яшен? ?итеп вафат була ??м Иске Чокалы авылы каберлегенд? ?ирл?н?. Хатыны Бибир?бига 1202 (1787) елда вафат була.Каберл?ре бер-берсен? якын, ??р икесен зыяр?т кылдык. Мелла Габденнасыйр, мелла Габделм?ннан, мелла Х?миди ??м М?х?мм?дъяр исемле угыллары калды. Мелла Х?миди атасыннан со? Иске Чокалы авылында имам ??м хатыйб булып,1288 (1871) елда ??мадиел-ахир аенда вафат булды ??м шул авыл каберлегенд? ?ирл?нде. Мелла Ба?аветдин ??м мелла Ши?абетдин исемле угыллары калды.
Бабабыз Габденнасыйр Урбарда мелла Габдер?шит бине Йосыфтан, Ашытта мелла С?гыйдь бине ?хм?тт?н, Орыда мелла Х?бибулла бине Х?с?енн?н ??м гасырны? башка олыларыннан ??м галимн?ренн?н гыйлем т?хсил итеп, камиллекк? ирешк?н. 1207 (1792) елда Ашыт авылында имам, хатыйб ??м м?д?ррис булган. Зур байлары булган Иске Коллар авылыны? Туктамыш бине Габделкадыйр бине Идрис бине Юныс кызы -- ?биебез Бибим?хб?б?г? ?йл?неп, 1209 (1797) елда, р???б аены? ?ченче к?ненд?, т?ш алдыннан, олы баласы, ягъни безне? анабыз Бибих?биб? туган.Аннан со? Габделлатыйф, Габделм?лик, Габдерр?кыйп ( олысы ), Габделбасыйр, З?б?йд?, Габдерр?кыйб ( кечесе), Бибих?б?йд?, Бибис?йид?, Бибис?гыйд?. Бибигайш? исемле балалары д?ньяга килеп, Габделлатыйф, Габделм?лик, Габдерр?кыйб ( олысы), З?б?йд?, С?гыйд? бала чакта ук вафат булганнар.
Бабабыз мелла Габденнасыйр Ашыт авылында озак еллар зур м?др?с? тотып, к?пт?рле ф?нн?рд?н д?рес ?йтеп, к?пл?р, к?чл?ре бар кад?р, гыйлем ??м камиллекк? ирештел?р. Мен? алар: мелла Исхак бине С?гыйдь бине Колм?х?мм?д ?л-Казани, мелла Фазыл бине Нигъм?тулла бине Б?шир ?л- Буави, (...) * мелла С?йфетдин бине Б?шир ?л- Чокалый, мелла Ф?тхулла бине в?лид ?з-Задури, мелла Б?шир бине ?омга ?л- Каракитави, мелла Ибра?им бине Я??д? ?ш- Ш?йморзави, мелла Габделм?ннан бине С?бхан ?л- Чокалый ?.б.лар .( *Бу очракта без ?зебезне? яктан булган ш?кертл?рне ген? алдык.) 
Мелла Габденнасыйр бик т?къва ??м диндар, изге ??м саф данлыклы ??м х?р?мн?н сакланучы, д?нъя эшл?ренн?н ваз кичк?н ??м ш?ригать кануннары бел?н ген? эш ит?че кеше буларак ш??р?т казанган. Мелла Х?бибулла ишаннан “туры юлына кер?” ??м “ ишан ш?керте булу” т?рбиясен ?тк?нлеген? таныклыгы булса да, аны сер итеп саклаганга к?р?, ?ичкемг? м?гъл?м булмады. Ф?кать ?зе вафат булгач кына билгеле булды...
Ул 1249 (1833) елда ??мадиел-ахир аены? унбишенд?, ч?рш?мбе к?н Ашытта вафат булды. П?н?еш?мбе к?н ??назасын ахун мелла Ф?тхулла бине Х?с?ен укып, шул авылны? я?а каберлегенд? ?ирл?нде. Хатыны, ягъни безне? ?биебез Бибим?хб?б? 1258 (1843) елда, з?лкагд? аены? сигезенд?, якш?мбе к?нне вафат булды. Кабере – бабабызны? аяк очында. ?биебезне? анасы –Иске М??г?р мирзалары н?селенн?н З?б?йд? бинте Гашур бине М?х?мм?д бине Ясни бине Утай. Мелла Габденнасыйрны? Бибис?йид? исемле кызы 1249 (1833) елда, ?тк?сенн?н ?ч ай элек, рабигыйль – ??в?лне? икесенд?, шимб? к?н вафат булды. Кабере анасы янында, т?ньякта. ?еназасын ?тк?се укыды. Мин ф?кыйрь ??р ?ч?вене? исем ??м вафат тарихларын яздырып, бабабыз баш очына бер таш куйдым.
Анабыз Бибих?биб? ??м аны? се?елесе Бибих?б?йд?, ??р ик?ве бер-бер артлы м?рх?м ?тк?без никахында булып, Ташкич? каберлегенд? к?мелдел?р. Бабабыз Габденнасыйрны? мелла Габдер?кыйп (кечесе) исемле улы 1282 (1865) елны? ш??в?л аенда Ашытта вафат булды. ?еназасын туганы мелла Габденнасыйр укып, ата – аналары янында ?ирл?нде. Габдеррауф, Гариф ??м ?шраф исемле ике улы ??м бер кызы калды.
Бабабызны? кече балаларыннан Бибигайш? бинте Габденнасыйр Киме имамы мелла Фазыл бине Ибра?им бине Арслан бине Туйчы бине Тим? бине Иртуган никахында булып 1267 (1850) елда, м?х?рр?м аенда вафат булды. ?еназасын мелла Габделбасыйр укып, утыз сигез яшенд? Киме каберлегенд? ?ирл?нде. Сибгатулла ??м Гыйниятулла исемле ике углы калды”.

* * *

М?р?анине? ?нисе Бибих?биб?, к?рк?м м?гам?л?ле, гыйбад?тч?н ханым булып, Ши?абетдинга нибары биш яшь чагында д?ртенче баласын тапканда кан кит?д?н вафат була. Шуннан со? Ба?аветдин х?зр?т, борынгыдан килг?н гад?т буенча, ?зене? балдызы (Бибих?биб?не? се?елесе—Р.С.) Бибих?б?йд?г? ?йл?н?.
Ши?абетдин биш яшенн?н мен? шушы ?ги аналы, м?селманча кырыс т?ртипле, диндар, шул ук вакытта гыйлем - м?гъриф?тк? кагылышлы м?сь?л?л?рд? х?р фикер-карашлар х?кем с?рг?н гаил?д? т?рбиял?неп ?с?. Алтынчы яшенд? ?к ул ?тисе м?др?с?сен? д?рес ты?ларга й?ри башлый. Ана теленд? укырга – язарга ?йр?нг?ч, тугыз-ун яшьл?рд? гар?пч? н?х?-сарыф, “Ш?рхе Габдулла”, “Кавагыйд”, “?нм????” кебек ул заман иске м?др?с?л?рд? укытыла торган д?реслек китапларынннан д?рес ала.
Гаил?д? и? ?лк?н бала булганга ?ги анасы кушуы буенча ?й эшл?рен эшл?шерг?, ?зенн?н кечер?к эне-се?елл?рен карашырга да туры кил?.
?ги ана бел?н ике арада ара-тир? каршылыклар чыгып, аны? шикаяте бел?н Ши?абетдинг? ?з атасыннан ??залы шелт?л?р д? алган очраклар булгалаган. Ч?нки М?р?ани олыгаеп, ?зе сабак бир? башлагач, ш?кертл?рен?: “Балалары?ыз булса сукмый-кыйнамый, яхшы т?рбия ит?рг? тырышы?ыз. Суккан вакытта башка , ?илк?г? сугудан сакланы?ыз. Башка сугу димагъка (миг?) зарар бир?, хифыз (х?тер) ку?сен, зи?енне кимет?. Безне? ?тк?мез яшь вакытымда минем башка суккалый иде, Шуны? ил? бераз зарарландым, хифызым кимеде”—дип ?йт? торган булган.Шул ук вакытта ул гаил?д? балаларны кырыс т?ртипт? тотуны? файдалы якларын да иск?рт?.”Г?рч? яшь вакытта ата – ананы? ш?фкать ил? с?юл?ре к?п насыйб улмаса да, л?кин бу эш Ходаны? зур фазлы (яхшылыгы) булды: ??рвакыт ?зем ?чен ?зем кайгыртырга, ?зем к?бр?к и?ти?ад ит?рг? туры килде. Минем янымда ата-ананы? м?рх?м?тен? к?бр?к таянып эш кылучылар бар иде. Алар зур кам?л?т хасил ит? алмадылар. Минем д? шулай булып калмак ихтималым бар иде. Алланы? ??мм? эшл?ренд? бер хикм?те бар. Бу эшл?рне уйламакта Аллага т?ш?ккер ит?мен”,-- ди. Ши?абетдин М?р?ани таза, олпат г??д?ле в? к?чле егет булып ?итлег?. Сабан туйларындагы к?р?шл?рд? тир? як батырларын ?и?еп, “К?р?шче Ши?аб” исемен алганлыгын с?йлил?р .
М?р?ани балачактан ук ?йр?н? торган ф?нн?рен бик яхшы ?зл?штер?. А?лап, т?шенеп ?итм?г?н н?рс?л?рне укытучыларыннан кат-кат сорый . ?г?р ?авап аны кан?гатьл?ндерм?с?, ?тисенн?н яки бабасыннан сорап тулы ?авап табарга тырыша. С?бхан бабасыны? бай китапхан?сенд? булган гар?пч?, фарсыча, т?ркич? басма ??м кулдан к?черелг?н ( шул ??мл?д?н С?бхан бабасы ?зе к?черг?н ) китапларны тырышып укый , бигр?к т? м?др?с?д? укытылмаган математика, астрономия, ??гърафия, тарих кебек гуманитар ??м табигият ф?нн?р бел?н кызыксына.
Бу с?л?тле балада кил?ч?кт? зур галим булу ?метен сизеп аны укытучы х?лф?л?р а?а укуын д?вам ит?рг? ки??ш бир?л?р. Булачак галим гыйлем эст?? максатында Бохарага кит?. Бу 1838 елда май аенда була.
Казаннан с?ф?рг? чыгып кит?ен? 6 ай диг?нд? ул Бохарага килеп ?ит?, м?др?с?д? укый башлый. Бу уку 5 елга сузыла. Аннан С?м?рканд м?др?с?сенд? укуын д?вам ит?. 1849 елны? 31 маенда М?р?ани туган якларына кайта ??м аны 1850 елда Казанны? беренче м?х?лл?се м?четен? имам, м?х?лл? каршындагы 30-40 ш?керт укый торган “иптидан” (башлангыч) м?кт?пк? х?лф? итеп чакыралар. Бу м?х?лл?д? ?зене? м?гъл?матлылыгын ки? кулланып ул тиз арада абруен к?т?р?. Аны? м?др?с?сен? т?рле авыллардан да ш?кертл?р килеп укый башлыйлар. Анда укучылар 60-70 т?н артып кит?.
Укыту барышында я?алыкка омтылучы дини гыйлемне? катып калган кануннары бел?н ген? т?гел, ? д?ньяви гыйлемлекне д? ?йр?н? кир?клеген а?лаган М?р?ани м?кт?пл?рд? реформалар керт? максатын алга с?р?.“Иптидан” м?кт?пл?рне ?зг?ртерг?, аны “иптидан, р?шди ( урта) ??м галия” сыйфатлары булган “р?шди” м?др?с?сен? ?йл?ндер?не т?къдим ит?. Мондый м?др?с?л?рд? эшл?рг? с?л?тле х?лф?л?р ?зерл?? бурычын алга куя. Моны? ?чен я?а м?др?с? т?з? кир?клеген исбат ?ит?.
М?р?анине? тел?к-т?къдимн?рен м?х?лл? ??м?гатьчелеге бик хуплый. Шул юн?лешт? эшл?п “М?др?с?и М?р?ания” дип аталган я?а типтагы уку йорты барлыкка кил?. Бу х?л 1881 елда була.
Ш. М?р?ани – татар халкына урта белем бир?, аларны м?д?нил?штер?не ?зен? т?п бурыч итеп куя, М?р?ани ?рн?генд? ??м хуплавы бел?н Казанда ?мирхановлар м?кт?бе д? “р?шди” сыйныфлар ача башлый. 1876 елда ачылган Казан татар укытучылар м?кт?бе д? М?р?анины? яклавын тапкан. Ул монда дин сабагын укытырга ризалык бир? ??м м?кт?п ачылганда х?тб? с?йли.Ул х?тб?сенд? татар балаларыны? динне? нигезл?ре бел?н берлект? д?ньяви гыйлемне ?зл?штер?не, ?з туган теле бел?н берлект? урыс телен ?зл?штер?не, прогрессив а?лы милли интеллигенцияне? барлыкка кил?ен яклавын т?крарлый.
КТУМ да Ш. М?р?ани исламият ??м ила?ият буенча тугыз ел д?ресл?р бир?: 1876 елны? 1 июленн?н 1889 елны? 1 июлен? кад?р атнага 9 с?гать эшли. (?лб?тт?, бу сан укучыларны? к?пме булуына карап, ?зг?реп т? торган).
Ши?абетдин х?зр?тне? эшч?нлеге м?кт?п-м?др?с?л?рне ?з?ртеп кору реформаторы булу бел?н ген? чикл?нми. Ул—милли тарихыбызны ?стер?г? зур ?леш кертк?н ки? колачлы тарихчы галим. Аны? гыйльми хезм?тл?рене? саны гына да ?ч дист?д?н артык, шулардан ун?ч хезм?те аерым китап булып басыла. Боларны? к?п ?леше – гар?пч? язылган дини ф?лс?фи эчт?лект?. ?с?рл?ренд? схоластикага, дини торгынлыкка каршы к?р?ш алып бара.
Аеруча со?гы елларда к?нд?лек матбугатта да , аерым монографиял?рд? д? галимне? тормыш юлы ??м гыйльми эшч?нлеге турында шактый к?п материаллар басылды. Шу?а к?р? без б?ек акыл иясене? ?зе бер томга сыймаслык тормыш юлы ??м эшч?нлеге турында яктыртуны максат итеп куймыйбыз. ?мма бу китапка ни ?чен аны? турында м?гъл?мат бир?ебезне д?лилл?р ?чен, тагын бер кабат ачыклап ?т?не кир?к саныйбыз. 
Дим?к алда язып ?телг?нч?, Ш. М?р?ани Казан артында туса да, ?зене? н?сел ш???р?се бел?н безне? якны? Иске Чокалы авылына килеп тоташа. Бу хакта б?х?сл?рг? урын юк.
Т?ркияд? яш?п татар теленд? “ Ши?абетдин М?р?ани тормышы ??м ?с?рл?ре” исемле хезм?т язган ??м бастырып чыгарган, язмышына буйсынып Т?ркияг? кит?рг? м??б?р булган, тумышы бел?н Казаннан 50 чакырымда булган Каран авылыннан чыгып, т?х?лл?сен “ Каран” дип атаган татар зыялысы -- ?хм?д Л?биб Каран да, М?р?ани тормышыны? бу фактына басым ясап ?т?: “М?р?анине? ?нисе – С?мбер губернасыннан Чакал авылы мулласы ??м м?д?ррисе Габденнасыйр х?зр?тне? кызы – Биби Х?биб? абыстай. ?нисе ?ченче баласыннан со? албасты чиренн?н бик яшьли, 29 яшенд? ?лг?н. Шулай итеп, М?р?ани биш яшенд? ?нисенн?н ятим калган. ?нисе-абыстай, ?л?ч?ген а?лагач, М?р?анине балалар бел?н уйнап й?рг?н ?иренн?н чакырып китерг?н д?, улына шактый карап торганнан со?: “?й, балакаем! Мин ?лг?ч сине? ?ние? кем булыр ик?н? Сине кем карар, кем т?рбия ит?р, кемг? “ ?нк?й” дип ?йтерсе? ик?н?”—дип, мескенк?й, ?ылап ?ан бирг?н. М?р?ани бу ачы к?ренешне онытмаган, гомер буе х?теренд? тотып килг?н”.(“?д?би мирас”. ТКН. Казан, 1997, 41 бит).
?нисене? туган якларын сагынып, бу яклардагы туганнары бел?н аралашып, бу тир?л?рд?н Казанга укырга баручы ш?кертл?рне яклап, бабалары ист?леген? х?рм?т саклап яши ул. Бу турыда без аны? ”М?стафадел - ?хбар...” ?ыентыгында алдарак иск? алынган б?легенд?ге язмалар аша да бел?без. Анда ?ст?м? итеп шуны да иск? алыйк.Ш. М?р?ани болай язган ”1277 (1860) елда б?тен гаил?м бел?н икенче тапкыр Тау ягына с?ф?р кылып, (беренче тапкыр 1848 нче елда Бохарадан кайткач с?ф?р кылуы билгеле- Р.С.), Чокалы авылында бабабыз С?йфелм?лек бине Мозаффар ??м ?биебез Бибир?бига М?слим кызы, Бизн? авылында бабабыз мелла Мозаффар ??м аны? атасы мелле Мортаза бине Гали ??м башка якыннарыбызны? каберл?рен? зияр?т кылдык”.
Ши?абетдин х?зр?т Чокалыга килг?ч Габденнасыйр бабасыны? бертуганы Х?миди х?зр?тл?рг? кунак булып т?ш?.( Х?миди х?зр?т ?ле 1871 елда гына вафат булган).Х?миди х?зр?тне? уллары – Ба?аветдин, Ши?абетдиннар да бу олуг кунакка х?рм?т ??м илтифат к?рс?тмич? калмаганнарын г?ман ит?е авыр т?гел...Бизн?д? х?зр?т булып к?п еллар хезм?т итк?н Мозаффарны? урынына калган З?йнетдин х?зр?тне? улы Гом?р д?, гаил?се бел?н ?з хозурларына килг?н м?хт?б?р зат булган кадерле туганнарын х?рм?тле кунак сыйфатында кабул итм?г?нн?р, дисезме?..
??рн?рс? бел?н тир?н кызыксынучан, к?пне белерг? омтылучан бу олуг ш?хес Чокалыда да, Бизн?д? д? ?з туганнары турында м?гъл?матлар тупламыйча китм?г?н булырга тиеш. ?мма, ?лег? аны? бай гыйльми мирасы ?йр?нелеп бетм?г?н, дист?л?рч? ис?пл?нг?н хезм?тл?ре кульязма х?ленд? кала бир?. Бу х?л, ?лб?тт?, татар д?ньясыны? олуг фикер иясен? карата булган битарафлыгы н?ти??се. Татар голямаларыны? шундый бай чыганаклардан файдаланып ки? масса укучыларга ?з тарихын ачуга омтылмаулары дип карарга кир?ктер.?йтик, б?ек урыс ?дибе А.С. Пушкинны? Пугачев х?р?к?те турында туплаган кульязмалары, м?гъл?матлары нич? калын-калын томлаган китапларда д?нья к?рде...Ш?ркыят ф?ненд? Х1Х гасыр Ислам реформациясен? нигез салучылар ??м аны? идеологларыны? берсе булган Ш. М?р?ани и?атына карата мондый караш ?зг?рер ?ле дип ?мет итик, иншалла.
Алда атап ?телг?н авылларга карата булган нисб?тт? галимне? безне? яклардагы н?сел-н?с?бе д? туган якларыбызны? абруен к?т?рерд?й ш?хесл?р дип санап була. Габденнасыйр х?зр?тне? кызы булган Бибих?биб? абыстайдан со?гы чорда инде бишенче-алтынчы буын гомер кичер?. ?зен шушы м?хт?б?р затларны? бишенче буыны дип ис?пл??че Казан педагогия к?ллияте директоры булып озак еллар у?ышлы хезм?т итк?н Русияне? ??м Татарстанны? атказанган укытучысы, педагогика ф?нн?ре кандидаты доцент Марат Лотфулла улы Гайнетдинов т?б?нд?гел?рне с?йли:” М?р?анине? бабаларыннан булган н?сел кешел?рене? байтагы чит илл?рне? данлыклы университетларында белем алган, зыялылык ??м гыйлем ?д?бен буыннан буынга ?стереп, тир?н?йтеп килг?н, а?-белемг? омтылышларын туачак оныкларында да тамыр ??ярлек итеп ?аннарына се?дерг?н кешел?р була” (“Татарстан” журн.11 сан,1999ел).С?з у?аенда шуны да иск? алыйк: М. Гайнетдинов ?ит?кл?г?н х?зерге к?ллият заманында Ш.М?р?ани 9 ел буена эшл?г?н Казан татар укытучылар м?кт?бе нигезенд? барлыкка килг?н, ??м ?йтерг? кир?к, М?р?анил?р башлаган татар халкын а?-белемг?, м?д?нилекк? юн?лт? омтылышын б?генге к?нд? д? у?ышлы д?вам ит?.
Габденнасыйр х?зр?тл?ре н?селенн?н булган ш???р?не? бер тармагында Гайнетдин исемле зыялы ш?хес т? бар. Аны? улы Хисаметдин Кизл?? м?др?с?сенд? белем алган ??м ?з авылларында инкыйлаптан со? башланган я?арыш дулкынына кушылып китк?н. НЭП чорында авылда кооперация оештыруда катнаша. Аны? улы Лотфулла ( ул 1906 елда туган) б?хетен авылдан читт? эзл?п ил гизеп й?рг?нн?н со?, Кызыл армияд? хезм?т итеп, 1930 елда туган авылларына кайта, шунда к?м?кл?ш? чоры дулкынына кушылып китеп, бу х?р?к?т активистларыны? берсе була. Аннан районыбызда т?рле ?аваплы постларда эшли, Б?ек Ватан сугышында катнаша. Аны? ?илк?се аша шул чордагы ирл?р башкарган к?п фигыльл?р уза.
Лотфулланы? ?ч бертуган энел?ренн?н – Касыйм сугышка кад?р авылда к?м?к ху?алык р?исе урынбасары, К?рим – авылда м?кт?п директоры, аннары РОНО м?дире, Кадыйр –Яшел ?з?н район газеты редакторы. Алар Б?ек Ватан сугышында ??лак булганнар.
К?римне? улы Алберт Айнетдинов Казан д??л?т университетыны? журналистика факультеты доценты иде.
Лотфулла гаил?сенд? ?ч ул ??м д?рт кыз бала д?ньяга кил?. Алар барысы да заманны? т?рбияле кешел?ре булдылар, югары белем алуга ирешеп, м?галлимн?р ??н?рен сайладылар. Олы уллары Нариман районда ??м республиканы? Питр?ч районында м?кт?пл?рд? эшли. Тырыш хезм?тл?ре ?чен “ Почет билгесе “ ордены бел?н б?л?кл?н?, Русия Федерациясене? халык м?гарифе отличнигы була. Икенче улы Марс, шулай ук район м?кт?пл?ренд? эшл?п т??риб? туплагач, партия эшенд?, республика м?гариф министрлыгында ?аваплы постларда эшли, Татарстанны? атказанган м?гариф хезм?тк?ре иде. ?ченче улы Марат та югары белемг? ия булгач, хезм?т юлын м?кт?пт? м?галлимлект?н башлады, со?рак м?гариф министрлыгында, ? 1982 елдан Казан педагогия к?ллиятен ?ит?кли.Алда ?йтеп ?телг?н мактаулы исемн?рне яулап, ф?нни эш бел?н д? ш?гылл?н?, к?ллият, педучилищелар, м?кт?пл?р ?чен чыгарылган д?реслек, методик ?сбаблар, программалар, китаплар авторы. Ул Татарстандагы урта махсус педагогия уку йортларыны? директорлар шурасы р?исе, Русияд?ге шундый советны? хокукый ?гзасы.
* * *
Ши?абетдин М?р?анине? ш?хси тормышына к?з салса? – ул н?селл?ренд? д?вам итк?н традииял?рг? тугрылыклы булып яши. Аны? ата-бабалары гаил?сенд? к?пбалалык хас.Ши?абетдин да язмыш кушуы буенча ?ч м?рт?б? никахта була. Ч?нки аны? ике хатыны –Бибифатыйма ( 1851 ) ??м Бибин?гыйм? (1870 елда) вафат булалар. ?ченче хатынына 1870 елда ?йл?н?. Икенче хатыныннан 10 балалары була. Аларны? д?ртесе яшл?й вафат булалар.
Х?зерге чорда бу ш?хесне? оныкларыннан ?ченче, д?ртенче, бишенче буын в?килл?ре яши. Аны? Галия, М?х?мм?тбор?анетдин ??м ?ава исемле балаларыннан туган н?сел чылбыры шактый озын.

* * *