КЫЯМ МИ?ЛЕБАЕВ.

(1929 – 2005)

Кыяметдин С?л?хетдин улы Ми?лебаев 1929 елны? 25 июненд? Кече Чынлы авылында туган. Заманында тугыз м?чете булган бу зур авылда яш??чел?р арасында к?п т?рле ??н?р иял?ре, яш?? ?чен зур ???тлек бел?н тырышучы, шулай ук ?ыр-мо?га, ?киятл?р, б?етл?р уйлап чыгаруга да ма?ирлар к?п була. Башлангыч м?кт?пт? укып й?рг?н елларында ук Кыяметдин да авылдашлары арасында бу ???тлекл?рд?н ??м осталыклардан калышмый, ?киятл?р, ?ырлар чыгарырга оста була. К?р?се?, ана мондый хирыслыкны ??м с?л?тне элекке волость главасы булган Абделн?фыйк- ( ?зе билгел?п ?тк?нч?, ”Олы г??д?ле, гаять к?чле, тапкыр в? зир?к, шагыйрь в? акыл иясе” булган бабасы турында к??еленд? олы х?тир?л?р, зур ихтирам ??м горурлык хисе саклый ул)- Н?пт?й бабасы ??м хисл?рг? бай булган ?нисе Л?йли?амал “и?дерг?нн?рдер”.
?тисе С?л?хетдин авылда гаярьлеге, зур физик к?чк? ия булуы бел?н ген? т?гел, фидакярлеге бел?н д? аерылып торган. Тир?сенд?ге кешел?р ?чен изгелек ??м ми?ырбанлылык к?рс?т? — аны? характерында т?п сыйфат булган. Шул ук вакытта ул гаделсезлекл?рг? каршы чыгуы бел?н д? аерылып торган. Мен? шундый холкы аны? ?чен ??рвакыт файдага гына да булмаган.Шуны? чагылышыдыр к?р?се?, авылда оешып кил? торган к?м?к ху?алыкларны? авыл халкы ?чен “мантаерлык б?хет” бирерг? с?л?тсез булуын сизеп,1938 елда С?л?хетдин гаил?сен алып Казанга китеп урнаша. 9 яшьлек Кыяметдин Д?рвишл?р бист?сенд? ?идееллык, Кабан к?ле буендагы 12 номерлы татар урта м?кт?бен т?мамлый. 1953 елда Казан д??л?т университетында белем алгач аны татар теле ??м ?д?бияты укытучысы сыйфатында Сарман урта м?кт?бен? эшк? ?иб?р?л?р. ?мма, ул уз ф?не буенча эшли алмый, ? урыс теле ??м ?д?бияты укыта. Монда ике ел эшл?г?ч 1955 елда Казанга кайтып, Татарстан китап н?шриятында яшьл?р-балалар ?д?бияты редакциясенд? редактор булып урнаша. 1958 елда аны бу редакцияне? м?дире ит?л?р, ? 1967 елдан башлап матур ?д?бият редакциясене? ?лк?н редакторы вазыйфасын ?ти башлый.
Ул язучы булып т?р?ем? жанры ?стенд? эшл?п таныла. ?лб?тт?, бу х?л сиздерм?ст?н ген? килеп чыкмый, моны? ?чен яшьт?н ?к табигать тарафыннан бирелг?н с?л?те ?стен? и?ади эзл?н?л?р аша, кал?м тибр?теп, классик ?д?биятны, с?нгатьне? башка т?рл?рен т?фсилле ?йр?н?-?зл?штер?л?р, белем – т??риб? туплаулар н?ти??се буларак популярлыкка ирешел?. Татарстан китап н?шриятыны? матур ?д?бият редакциясенд? эшл?ве д?вамында акырынлап аны? к??елен д?нья ??м урыс ?д?биятыны? к?ренекле в?килл?рене? атаклы ?с?рл?рен б?тен г?з?ллеге, т?с биз?кл?ре бел?н татар укучысына ?иткер? тел?ге бил?п ала. Аны? т?р?ем?сенд? рус ??м совет чоры авторларыны? утызлап китабы чыгарылды.П.Цвирканы? “Сандугач” (1954); Л.Н.Толстойны? “Балачак”, “?смерчак”,”Егетчак” (1955-1957), “Казаклар” (1974); “Ярты колак” (т?рекм?н халык ?киятл?ре,1958.); В.Шишковны? “Х?ср?т д?рьясы” (1963); Т. Семушкинны? “Айвам ма?аралары”(1964); В, Катаевны? “Ялгыз ?илк?н” (1965); Н. Носовны? ”Белм?меш ма?аралары”(?ч китап, 1967-1969); В. Головинны? “Ике дусны? й?з хикм?те”(1970); А.Толстойны? “Инженер Гаринны? гиперболоиды”(1972); “Михн?тле заман”( ?ч китап- “Кыз туганнар”(1976),”Унсигезенче ел”(1977), “Томанлы та?”(1979); ”Аэлита”(1983); Э.Войничны? “Киг?вен”(1981) ?с?рл?ре аны? т?р?ем?сенд? татарча я?гыраш тапты. Моннан тыш ул Габриэль Гарсиа Маркесны? “Ялгызлык”, Жорже Амадоны? “Габриэланы? гыйшкы” исемле ?с?рл?рен д? татар укучыларына ирештерде.
1997 елда К. Ми?лебаев к?ренекле татар скульпторы Бакый Урманче турында”Бакый” исемле роман и?ат итте, 2004 елда аны? “Акыллы атын мактар...”диг?н автобиографик романы д?нья к?рде. Ул сынлы с?нгать ??елл?ре и?атына багышланган зур к?л?мле альбомнар т?з? ??м аларга аннотациял?р язу бел?н д? к?рк?м эшл?р башкара.Татар ??мгыятьчелеге к?ренекле скульптор Б.Урманче, танылган р?ссамнар Илдар Зарипов, Кан?фи Н?фиков кебек ш?хесл?р и?аты турында да ки? м?гъл?матка ия булган альбомнар т?зеде.Аны? дист?л?рч? хик?ял?ре, ?д?бият ??м т?р?ем? теориясен? караган м?кал?л?ре д? татар укучыларын ??рдаим ??леп ит?.
1969 елдан СССР Язучылар союзы ?гзасы булган якташыбызга 1980 елда “РСФСРны? атказанган м?д?ният хезм?тк?ре” диг?н мактаулы исем бирелде.
Кыям Ми?лебаев 2005 елны? 3 сентябренд? вафат булды.

Д?НЬЯДА С?З ?И??Р.

Бу к?нн?рд? ?д?би т?р?ем? ша?ы, “Бакый” романыны? авторы ??м с?нгатьк?р Кыям Ми?лебаев замана кырыслыгына, ?ил-давылларга бирешм?ск?, базар пычрагын ?анына ?тк?рм?ск? тырышып яши.Ул ?аман да терек?меш кебек х?р?к?тч?н, аралашучан, ?лгерш?н башаклары як-якка салынып т?шк?н к?лт?д?й ч?чл?ре сир?г?йс? д?, элеккеге к?язлеген югалтмаган.Д?рес, й?зенд?ге нурлы елмаюы кебек ?к, ?стенд?ге к?чт?мн?ре, б?рек-эшл?п?л?ре, кыска кара туны—болгавыр чордан элегер?к юн?лтелг?н кыймм?тл?ре, яшьлек х?тир?л?ре.
?йе, гомерл?рен халык м?нф?гатьл?рен? багышлаган бик к?п зыялыларыбызны аяусыз в? имансыз д?вер тормышны? аргы ягына, т?бен? чыгарып ташлады. Сер бирм?ск?, эчке ?рн?не к?рс?тм?ск?, дошманны шатландырмаска диг?н милли-рухи таяныч кына аларны яш?т?, арканы туры тотарга м?мкинлек бир?. ?д?би т?р?ем? эшен шигъри югарылыкка к?т?рг?н Кыям ага Ми?лебаев шундыйларны? берсе. Ачтан, гарьл?н?д?н ?ан т?слим кылса да , т?ненд? ургылып аккан кыпчак каны аны почмакта сим?нк? сатып утыру д?р???сен? т?шерм?с. Шул хикм?тл?р турында уйлаганда, аны яратып “д?рвиш” дип атыйсым килде. Бу с?зне? ике м?гън?се бар ик?н. Бер очракта ул ф?кыйрь, ярлы ад?м т?шенч?сен бирс?, икенче урында бер ш?йг? д? исе китмич?, тормыш-яш?еш ваклыклары д?р???сен? т?шмич?, югары д?ньяви, дини нисби хыяллар бел?н яши белг?н кешене атыйлар. Хыялый-д?рвиши д?ньяда с?ях?т ит? бел?е – Кыям Ми?лебаевны? т?п таянычы, рухи м?рк?зе...
...”Д?рвиш” булмаган кеше ?д?биятыбызны б?тен ?и?анга танылган 20-30 китап ис?бен? баету б?хетен? иреш? алыр идеме? ?ст?вен? аны? и?аты эшт?н кайткач, ирт? -кич, ял вакытларында башкарылган.Аны? т?р?ем? ?с?рл?рене? исемн?рен саный, атый башласа?, исе?-акылы? китм?ле, Д?ньяны бары тик с?з бел?н яулап буласын а?лап эш итк?н С?л?хетдин абзый улы. 
К. Ми?лебаев фикерл?? р?вешл?ре, д?ньяга карашлары ????тенн?н, сур?т – к?ренеш, тел ?зенч?лекл?ре т?рле-т?рле с?з осталарын бер ?к д?р???д?, сыйфат ким?лен? хилафлык китермич? т?р?ем? ит?. Авторны? фикри кыйбласын, кабатланмас ?зенч?лекл?рен, ачышларын саклаган х?лд?, ул ?с?рне татар теленд? м?мкин чаклы табигый я?гырату тарафдары. Т?р?ем? аны? ?чен к?нлекчел?р ??н?ре т?гел, ила?илыкны, й?р?к ?ылысын, к??ел хуплавын тал?п итк?н с?нгать. Ул т?р?ем? наз?р?тен? ??м гам?лен? кагылышлы к?псанлы м?кал?л?р, б?ял?м?л?р язу бел?н чикл?нми, озак еллар д?вамында урыс-татар б?легенд? студентлар бел?н д?ресл?р, ф?нни-?д?би т?г?р?кл?р алып бара, Татарстан язучылар берлеге каршында т?р?ем?чел?р остахан?се бел?н ?ит?кчелек ит?. 
Кыям Ми?лебаевны? гомере буена й?р?к т?ренд? й?ртк?н икенче сере д? була. Анысы – сынлы с?нгатьк? м?х?бб?те. Шушы катлаулы, к?пл?рне? теше ?тми торган ?лк?г? багышланган язмаларында ул татар р?ссамнарын к?т?р?, аларны? казанышын халыкка ирештер? рухы бел?н яши.
Т?лгат ГАЛИУЛЛИН, академик. 
“Казан утлары” журн.1999 ел, 6 сан.

Н?ПТ?Й ГАЛАВА ВАРИСЫ.
(Язмадан ?зек)
...Н?селл?ренн?н к?чк?н тырышлык, фидакярлек Кыям Ми?лебаевны? т?п кешелек сыйфатыдыр...Яшь чагында аеруча актив булган Кыям абзыйны?, ф?н юлына кереп китмич?, диссертациял?р язмыйча, Татарстан китап н?шриятында 40 еллап м?х?ррирлек хезм?тен башкаруы да ?н? шул фидакярлыктан—халкыма азмы – к?пме файда китер?м, дип инанудан кил?дер. Минем диссертациям кемг? кир?к, аны кем укый, аннан ни файда, дип фикер й?рт? ??м ?зене? сабакташларыннан, б?ген профессор, академик булып китк?н кордашларыннан аерылып кала.
Чынлап та зур файда китер? К. Ми?лебаев. К?п кен? шагыйрь яки язучыларны? беренче китапларын н?къ мен? ул редакциял?п чыгара. Татар телене? сингормонизмга корылганын к?пл?рг? н?къ ул т?шендер?, телебезне? искиткеч матур, музыкаль булуын яшь авторларга Ф. Х?сни, Г. Б?широв кебек классикларны? ?с?рл?ре ?рн?генд? а?лата. ??р ?с?рд? тир?н эчт?лек, гыйбр?тле язмыш тасвирлаган чагында тел м?сь?л?сен? бик игътибарлы булырга ?йр?т?.
Кыям Ми?лебаев 30лап китап т?р?ем? итс? д?, ?зене? беренче у?ышы дип “Х?ср?т д?рьясы” романын саф ана теленд? язып чыккан т?р?ем?сен, и?ади хезм?тен саный. Мо?арчы ул, ничек т?р?ем? итм?ск?, дип теоретик остарса, чыгышлар ясаса, башкаларны т?нкыйтьл?с?, к?ренекле урыс язучысы Вячеслав Шишковны? “Угрюм-река” романын татар укучысына “Х?ср?т д?рьясы” х?л?тенд? т?къдим ит?е аны? практик адымы, башкалар да шушылай саф татарча язып чыгарга тиеш, диг?н тал?бе, ?рн?к к?рс?т?е була. Бу т?р?ем? б?тен б?х?сл?рг? чик куя, ?лк?н ?дипл?р а?а зур б?я бир?л?р. Яшь т?р?ем?чел?р д? и?ади хезм?тк? сокланалар ??м ?зл?ре д? н?къ ?н? шулай эшл?рг? тырышалар.
Шул р?вешле ?д?би т?р?ем?не? м?кт?бе хасил була. Яшьл?р Кыям Ми?лебаев тир?сен? туплана, ул куйган тал?пл?рне хуплый, кабул ит?, эшк? и?ади якын кил?не ?зл?рене? максаты дип саный. Шуннан инде 20 еллап ?д?би х?р?к?тт?ге бу ?лк?не ул ?йд?п бара: кайсы телд? чыккан нинди китапны татар укучысына т?къдим ит? м?сь?л?сен берг?л?п х?л ит?; ипт?шл?р?н? ки??шл?р бир?, к?п кен? т?р?ем?л?рне ?зе редакцияли; яшьл?р м?нф?гатен яклап, т?рле инстанциял?рд? т?рле проблемаларны х?л итеп й?ри, б?тен м?ш?катьне, б?тен авырлыкны ?зене? ки? ?илк?сен? ала; ?д?би т?р?ем?не? ана теленд? китап язу кебек ?к и?ади хезм?т ик?нен раслап, ?д?би ел йомгакларында, к?нд?лек матбугатта, съездларда чыгышлар ясый; аеруча талантлы 20л?п и?атчыны Язучылар берлеген? кабул иттер?г? иреш?; ?зебезне? татар теленн?н урысчага юньлер?к т?р?ем? итсенн?р ?чен, М?ск??не? ?д?бият институтына укырга ?иб?р? ?чен яшьл?рне ?зерл?? эшен? актив катнаша, аларны? укулары бел?н ??рдаим кызыксынып тора, кайгыртучанлык к?рс?т?; безд?н со? вакуум хасил булмасын, ул вакуумга халтура тулмасын дип, чирек гасыр буена фидакяр р?вешт? Казан университетында т?р?ем? теориясен укыта. Тагын ?ле М?ск??д?ге ?д?би т?р?ем? советы эшенд? актив катнаша, СССРда ?д?би т?р?ем?не? торышы турында Монголияд? лекциял?р укый.
К. Ми?лебаев ?зене? и?атында халыкка й?з тота, барча ?дипт?н д? укучыны ?стен куя. ?ич югы ?зе ??рчак, болай язсам, укучы ничегр?к кабул ит?р ик?н, мин язганга укучы ышаныр мик?н, дип уйлана, фикер ит?.
За?ид Ш?ФИГЫЙ, журналист.
“М?д?ни ?омга” газ. 25 июнь 1999 ел.