ШАМИЛ Р?КЫЙПОВ.

(1929—2005)

Шамил ?и?анша улы Р?кыйпов 1929 елны? 22 сентябренд? Я?а Чокалы авылында туган. 1906 елда туган ?тисе ?и?анша Р?кыйп улы Б?ек Ватан сугышы башлану бел?н фронтка озатыла ??м сугышны? беренче елында ук ??лак була. Ишле гаил?д? туган Шамил, 1943 елда авылдагы ?идееллык м?кт?пне т?мамлау бел?н, колхоз эшен? тартыла. Гади эшт? хезм?т юлын башлаган яшь егетне? с?л?тен сизеп , а?а трактор бригадасында хисапчы
вазыйфасын й?клил?р. Сугыштан со? ул азык-т?лек кел?те м?дире итеп билгел?н?. Бу елларда авыл халкы авыр сугыш китерг?н аф?тне? “?имешл?рен” татый: бар урында ?итешм??ч?нлек, юклык. Колхозчылар ирт?д?н кичк? кад?р эшл?п т?, ?з гаил?л?рен туендырырлык та хезм?т хакы алалмыйча “чил?н?”, авылда ачлык х?кем с?р?.Авылдашларыны? ачлыктан ?афалануларын к?реп торган Шамил бигр?к т? мохта? бернич? гаил?г? “?з белдеге” бел?н ашлык б?леп бир?. ?мма, бу эше колхоз ?ит?кчел?рен? д?, районнан килг?н уполномоченныйларга д? ошап бетми. Шу?а да ?стенн?н ?л?кл?п, 1950 елда аны ?инаять ?аваплылыгына тарталар ??м 10 елга м??б?ри эшк? х?кем ит?л?р. Аны Себерг? озаталар. Бары тик Сталин ?лг?нн?н со?, т?г?ле 1955 елда гына ул туган ягына кайту б?хетен? иреш?. Гомерене? бу чорын аны? биографиясен язучылар “…ул 1950—1954 елларда Красноярск, Урал, Донбасс якларында таш чыгаручы, шахтер, балта остасы, электросварщик, бетончы булып эшл?де”, дип к?рс?теп, аны? турында; “кара инде, бу кеше “летун” кебек ничек эшен тиз алмаштырып й?рг?н,” диг?н фикерг? урын калдыралар иде. Бакса?, чынбарлыкта ул авыр тоткынлык ирексезлеге астында ?афа чикк?н. Аны? тоткында булуы-- азат ителеп туган ягына кайткач та ?ле эшк? урнашуда зур кыенлыклар тудырган. Шулай да, 1955 елда ул Казандагы 1 нче трамвай паркында гади электрик-моторист булып эшк? урнаша.  
Ш.Р?кыйпов кече яшьт?н ?к ?д?биятка тартыла, ?зе д? кыска х?б?рл?р, хик?яг? тартым, оста сур?тл??л?рг? бай язмалар остасы була. Л?кин тормыш шартлары а?а бу с?л?тен ки? итеп ??елдерерг? м?мкинлек бирми. Шулай булса да ?ир к?кр?генд? агып ятучы мул сулы чишм?не? ?ир ?стен? б?реп чыгуы сымак, ул к??еленд? булган и?атка омтылышын берничек т? с?ндер? алмый. Казанга кайтып эшли башлагач ул эшче –х?б?рче сыйфатында матбугатка юл яра башлый. Аны? бу журналистлык с?л?тен к?реп, 1957 елда аны “Татарстан яшьл?ре” газеты редакциясен? эшк? чакыралар. Бу елларда ул кичке урта м?кт?пне т?мамлый, читт?н торып Казан д??л?т университетыны? ?урналистика б?легенд? укый.
Аны 1966 елда СССР язучылар берлеген? ?гъза итеп алалар 1966 елдан башлап, гомерене? 30 елын Татарстан китап н?шриятыны? балалар – яшьл?р редакциясен ?ит?кли. 90 елларда, 70 яшен тутырганчы диярлек, ул “Ш??ри Казан” газетында эшл?де. 

* * *
Ш.Р?кыйповны? беренче ?д?би т??риб?л?ре Татарстан матбугатында 1956 елда к?рен? башлады. Ул очерклар, хик?ял?р, н?серл?р ??м кече формадагы с?хн? ?с?рл?ре бел?н укучыларны ??леп итеп, танылуга иреште. 1959 елда аны? бер п?рд?лек комедиял?рд?н торган “С?ю билгесе”, 1963 елда “Тыгысыз яшьлек” диг?н ?ыентыклары басылып чыкты. Алтмышынчы еллар уртасында аны? и?атын Б?ек Ватан сугышы темасына язылган ?с?рл?р били башлый. “Ч?ч?кл?р с?йли бел?”( 1967), “Геройлар эзенн?н”(1968),”Кайдан, син, Жан?”(1969),”Та?нар ?аман матурмы?”(1970),”Кызлар – йолдызлар”(1973),”Кипарислар ?ыры”(1976)”Геройлар ?лмил?р”(?д?би очерклар.1978), “Аяз к?кт? карлыгачлар”(Очерклар, документаль хик?ял?р.1982), “Ак канатлы х?тир?л?р”(Очерклар, документаль хик?ял?р.1990). Бу ?с?рл?рне тудыру ?чен ?дип х?рби архивларда эзл?н?, сугыш булган урыннарга бара, бик к?п фронтовиклар бел?н таныша ??м с?йл?ш?.Бу ?с?рл?р авторны? язучы буларак, Б?ек Ватан сугышы темасын яктыртуда гомум?н татар ?д?биятына кертк?н ?итди ?леш дип ис?пл?н?.Аны? ?с?рл?ре с?л?тле ?дип, ватандарлыкны, илг?, халыкка бирелг?нлекне б?екл?рне? б?ек эшен? ??м к?р?шл?рен? соклану хисл?рен ?ырлаучы ?дип булып ?итеш?ен раслыйлар. Аны? и?аты аша татар ?д?биятында документаль жанр публицистик ??м очерк хал?тенн?н чыгып. ?д?би-с?нгатьч?лекк? табан зур адым ясады, ?д?биятны? м?ст?кыйль бер тармагы булып формалашты. Бу—язучы буларак Шамил Р?кыйповны? новаторлыгы.
Якташыбызны? аеруча ?итди м?сь?л? итеп к?т?рг?н темалары арасында 1963 елдан бирле б?тен илг? ча? сугып, 1945 елда Берлиндагы рейхстаг т?б?сен? ?и?? байрагын Сталинга “яхшатланып” ?и?? символына ?верелдерелг?н урыс солдаты Егоров ??м грузин Кантария дип, тарихны бозучыларга каршы язылган документаль очерклары булуын иск? алу кир?к. ?и?? байрагын рейхстаг т?б?сен? Берлинга барып ?ит? алган бик к?п сугышчан берл?шм? в?килл?ре д? кадаган, ?мма аны? и? беренчесе, пулялар я?гыры, гранаталар ярылуы астында сугыша-сугыша менеп кадаучылары гына символ булырга тиеш. ? беренчел?рне? д? беренчесе – ул татар егете Гази За?итов була.?мма бу чынбарлык ?ле ?аман да Россия тарихында кабул ителм?г?н килеш кала бир?.
Со?гы елларда Ш. Р?кыйпов ата-бабалары Зур Чынлыдан булган ( сез инде алдарак ул турыда укып ?ттегез, х?рм?тле укучым), Сталин палачлары тарафыннан ??залап ?терелг?н ка?арман якташыбыз, язучы Шамил Усманов турында НКВД архивында сакланган документларны ?йр?неп “?лм?с васыять” исемле документаль ?с?р язды. 
Ш. Р?кыйпов и?ат эшен ??м?гать эше бел?н берг? б?йл?п яш?де. Татарстан китап н?шриятында ул озак еллар партия бюросы секретаре була, 1974—1979 елларда Татарстан Язучылар берлеге идар?се ?гъзасы булып торды, 1979 елдан башлап Язучылар берлеге каршындагы х?рби-патриотик комиссияне ?ит?кл?де,”Идел”,”Ялкын” журналлары редколлегиясе ?гъзасы булды.
Татар ?д?биятын ?стер?д?ге хезм?тл?ре ?чен а?а 1980 елда РСФСР ны? атказанган м?д?ният хезм?тк?ре диг?н мактаулы исем бирелде.
2005 елны? 17 февраленд? к?ренекле якташыбызны? й?р?ге тиб?д?н туктады.
* * *