З?КИ НУРИ.

(1921—1994)

(БИОГРАФИК ОЧЕРК)

З?ки Ш?р?фетдин улы Нуретдинов 1921 елны? 24 декабренд? Татар Т?кесе авылында урман каравылчысы гаил?сенд? туа. Кече яшьт?н ?к ул табигать бел?н аралашып ?с?, ?тисе бел?н урманга й?ри, шундагы матур к?ренешл?рне к??елен? сыйдыра барып, к?р?се?, ул тойгылар а?а кил?ч?кт? шигъри б?рел?р булып шытканнардыр.
Авылда башлангыч белем алып, Мунчалидагы ?идееллык м?кт?пт? укый башлагач, беренче шигъри язмалары барлыкка кил?. “Коммунар” газетына м?кт?п, авыл тормышы турында язмалар ?иб?р? башлый, 1934 елда “Яшь сталинчы”(х?зерге “Татарстан яшьл?ре”)” газетына шигырьл?рен ?иб?р?.
Мунчали м?кт?бенд? укыган елларын З.Нури болайрак иск? алган:” М?кт?пт? ?д?бият укытучыбыз бик тырышып оештырган ??м бирелеп ?ит?кл?г?н драмт?г?р?к бар иде. Спектакль арты спектакль ?зерлибез, Кышкы каникул вакытларында “театр к?рс?терг?” тир?-к?рше авылларга да чыгып й?ри торган идек.
…Булачак шагыйрь Ш?р?ф М?д?ррис ( ул Каракит?д?н килг?н иде, безд?н бер ел алда укуны т?мамлап, Казанга Татрабфакка китте) бел?н икебез, авылга килеп т?ш? бел?н коммунистлардан, артель идар?сенн?н ??м авыл советы кешел?ренн?н сорашып, колхозны? алдынгылары ??м эшне артка ?стер??че ялкаулар, ?илкуарлар, мал кортлары турында белеш?без, авылны? ямен ?иб?реп яш??че теге яки бу бозык затларны? исемн?рен к??елебезг? теркибез. Кичк? х?тле шуларны? яхшысын зурлыйбыз, ? яманны тозлап борычлап пешекли торган ?лл? них?тле усал парча языла. Спектакль башланганчы п?рд? алдына чыгып, ?зебезне? шул и?атны без алмаш-тилм?ш укыйбыз. Зал аны ?анлы газета итеп, сатира угы эл?кк?нн?рг? борылып карый-карый, д?бер-шатыр килеп кул чаба- чаба ты?лый. Со?ыннан х?тта шундый с?зл?р д? ишеттерг?лил?р иде:”Бу “усал авызлар” ешрак килсен иде” Ш?р?ф бел?н мин ч?нечкеле чыгышларыбыз ?чен шундый исемг? лаек булдык”.
З.Нури м?кт?пне т?мамлаганнан со? ?тисе ??н?рен? м?х?бб?т саклап, урманчы булырга хыялланып, х?зерге Кукмара районындагы Лубъян урман техникумына укырга кер?, аны т?мамлагач 1938 елда Ерак К?нчыгыштагы Николаевск-на-Амуре каласында ди?гез порты т?зелешенд? эшл?п ала, 1940 елда туган якларына кайтып Чувашстанны? туган авыллары бел?н ян?ш?д? ген? булган Шомыршы урман ху?алыгында эшли башлый.?мма, 1941 елны? яз башында аны бик ашыгыч р?вешт? Кызыл Армияг? хезм?тк? чакыралар.Солдат хезм?тен К?батыштагы чик буенда ?ти башлый. Фашистлар сугыш башлагач, беренче б?релешл?рд? ?к катнашырга туры кил? а?а. ?мма, август аенда аларны? полкы чолганышта кала.Шу?а карамастан, бу полкны? к?п сугышчылары дошманга бирелмил?р. Бер т?ркем полкташлары бел?н алар 1942 елны? мартында Белоруссия урманнарында оешкан партизаннар берл?шм?сен? килеп кушылалар.Бу берл?шм?не? командиры, со?рак Советлар Союзы Герое исемен? лаек булган легендар партизан Константин Заслонов була.
Партизаннар берл?шм?сенд? к?рс?тк?н батырлыкларын тасвирлап З?ки Нури со?рак “?лг?нн?р д? ?ч алды “ (1962 ел) исемле китап язды.

Котырса да берни т?гел
Давыл ??м кар тузаны.
?и??—Маяк!
Шул с?з к??ел
Канаты партизанны?! –
дип яза шагыйрь шул к?нн?р турында.
З?ки Нури партизаннар берл?шм?сенд? башта минер-шартлатучы, аннан со? разведка началнигы була. Заслоновчы партизаннар х?р?к?т итк?н Орша – Витебск – Смоленск зонасында гына да 6697 фашистны д?мектер?л?р, 1925е яралана, 198 х?рби эшелон м?т?л?ндерел?. З.Нури заслоновчылар бел?н берг? 1100 к?н ??м т?н кичер?. Сугышта к?рс?тк?н батырлыклары ?чен ул Ватан сугышы ордены ??м д?рт сугышчан медальл?рг? лаек була.
Шул тир?д?н сугыш гарасатлары тынгач, 1944 елны? августыннан 1946 елны? к?зен? кад?р Белоруссияне? Орша каласында ш???р советы башкарма комитеты урынбасары булып хезм?т ит?. Бу ш???рне фашистлар шактый талаганнар ??м моннан узган сугыш йортларны х?р?б? х?лен? китерг?н. Шул х?р?б?л?рне т?зекл?ндер? максатында якташыбызга шактый тырышлык куярга туры кил?.Бу кала халкы аны? тырышлыкларын онытмый, шактый еллар ?тк?ч, 1975 елда, ягъни фашист Германиясен ?и??не? утыз еллыгы у?аеннан хезм?т иял?ре депутатларыны? Орша ш???р советы башкарма комитеты карары бел?н, а?а ш???рне? Почетлы гражданы исемен бир?л?р.
1946 елда З?ки Нури туган якларына кайта.Кайту бел?н ул Буа урман базасы, аннары Тархан леспромхозы директоры вазыйфаларын башкара. ?мма, анын к??еле ?аман да и?ади хезм?тк? омтыла. Шул омтылышын гам?лг? ашыру максатында 1949 елны? ахырында ул Казанга кил? ??м “Яшь сталинчы” газетыны? редактор урынбасары сыйфатында эшк? урнаша. 1951—1955 елларда Татарстан китап н?шриятены? яшьл?р-балалар ?д?бияты редакциясе м?дире, со?рак Татарстан Язучылар союзында ?д?би консультант ??м Идар?не? ?аваплы с?рк?тибе хезм?тен ?ти. 1955—1957 елларда М?ск??д? СССР Язучылар союзы каршындагы Югары ?д?би курсларда була.Аны т?мамлап кайткач 1963 елга кад?р Татарстан Язучылар союзыны? ?аваплы с?рк?тибе, 1964 – 1971 елларда “ Казан утлары” журналыны? баш редакторы, ? 1971 елны? языннан 1974 елны? маена кад?р Татарстан Язучылар союзы идар?се р?исе булып эшли. Бер ?к вакытта (1970-1975) ул СССР Язучылар союзы секретарьларыны? берсе була. 1974—1982 елларда, ягъни лаеклы ялга китк?нче, я?адан “Казан утлары” журналыны? баш редакторы була.
З.Нурины? беренче ?ыентыгы 1945 елда д?нья к?р?, Бу ?ыентыгында аны? ватандарлык, дуслык – туганлык хисл?ре, фашизмга карата н?фр?тле фикерл?ре чагылыш тапкан.
Шагыйрьне? и?аты нигезд? д?рт юн?лешт? ?с?: публицистик лирика, балалар поэзиясе, юмор-сатира ??м т?р?ем? ?с?рл?ре.Ул гаять актив эшл??че язучы булып таныла. 1945—1983 еллар арасында гына да татар теленд? аны? утыз алты, рус теленд? т?р?ем?д?--ун?иде, башка халыклар теленд? т?р?ем?д? алты аерым китабы басылган. Шагыйрне? и?ат й?зен билгели торган шигырь ??м поэмалары 1980 елда Татарстан китап н?шриятында “Шигырь китапхан?се” сериясенд? д?нья к?рг?н “К??ел яктысы” исемле к?л?мле ?ыентыгында урын алган.
З.Нурины? бик к?п шигырьл?ре татар композиторлары тарафыннан к?йг? салынган ??м алар халкыбызны? яраткан ?ырларына ?верелеп, к?бесе халыклашкан да.
Ул СССР да яш??че т?рле милл?т язучыларыны?, шагыйрьл?рене? (урыс, ?зерб?й?ан, казакъ, ?зб?к,т?рекм?н, кыргыз, та?ик, украин, латыш, литва, эстон, ?рм?н ?. б. халыкларны?) ?с?рл?рен т?р?ем? итеп , татар укучыларына ?иткер?д? армый- талмый эшл??че оста т?р?ем?че д? була.
З. Нури—актив ??м?гать эшлеклесе д? иде. Ул Язучылар союзы идар?сенд? т?рле ?аваплы вазыйфалар башкару бел?н бер ?к вакытта, ?ч тапкыр (1961, 1968, 1979) халык депутатларыны? Казан ш???р советы депутаты, ике тапкыр (1967, 1971) Татарстан АССР Югары Советы депутаты, ?ч тапкыр (1961,1964, 1974) КПСС ны? Казан ш???р комитеты Пленумы члены итеп сайланды.
1951 елдан СССР Язучылар союзы ?гъзасы булган З. Нури ?д?бият ?лк?сенд?ге ??м ??м?гать тормышындагы хезм?тл?ре ?чен 1971 елда “Почет билгесе”, ? 1981 елда Халыклар дуслыгы орденнары бел?н б?л?кл?нде. 1983 елда а?а “РСФСР ны? атказанган м?д?ният хезм?тк?ре” диг?н мактаулы исем бирелде.
1994 елны? 18 февраленд? З?ки Нури вафат булды.
Якташыбызны? исемен м??гел?штер? максатында районыбызда шактый эш алып барыла. Район музеенда аны? почмагы булдырылды, ?з кулы бел?н автографлар язылган китаплары, ш?хси китапхан?сене? кайбер ?леше монда саклана. Туган авылындагы м?кт?пт? д? аны? музее оештырылды. Кил?ч?кт? татар телен ??м ?д?биятын ?стер?, якташыбыз З?ки Нури и?атын популярлаштыру максатында район хакимияте башлыгы карары нигезенд?, ?д?би и?ат бел?н мавыгучы башлап язучылырны, татар ?д?биятын пропагандалауда зур активлык к?рс?т?че м?кт?пл?р ??м м?кт?пк?ч? учрежденилар коллективларын кызыксындыру чарасы буларак, районнны? З?ки Нури исеменд?ге б?л?ге булдырылды, Бу б?л?к ??р ел саен шагыйрьне? туган к?нн?ре тир?сенд? лаеклы иял?рен? тапшырыла.Х?зер районыбызда яш??че дист?г? якын кал?м тибр?т?че ш?хесл?р бу кадерле б?л?кне алуга ирештел?р.
З?ки Нурины? басылып чыккан китапларын, аны? турында республикабыз матбугатында басылган м?кал?л?рне, рецензиял?рне санап чыгарга да шактый вакыт кир?к булыр иде. Алар турында кызыксынучылар китапхан?л?рд? ул материалларны таба алалар. Без бу китапка шагыйрьне? якташлары тарафыннан язылган ист?лекл?рне, тезм? юлларны т?къдим ит?рг? булдык.
* * *