Ш?Р?Ф М?Д?РРИС

(1919—1963)

(БИОГРАФИК ОЧЕРК)

Ш?р?ф Хасиятулла улы М?д?ррисов 1919 елны? 1 ноябренд? Т?б?н Каракит? авылында д?ньяга кил?. ?з авылларында башлангыч м?кт?пт? укыганда аны? 3-4 сыйныфларда укытучысы ?шраф Та?иров ист?лекл?рен? караганда, Ш?р?ф гаять актив укучы була, гуманитар ф?нн?рне аеруча тырышып ??м яратып ?йр?нг?н. Сыйныфта стена газетасы чыгару кебек эшл?рне аеруча яратып башкарган. ?г?р газетка язганыннан бер?р хата табылса, ?итешсез ягын к?рс?тс??, ул газетны ертып ук ташлаган. Ертмаска иде, х?зер ничек я?адан ясыйсы? инде , дис?? , ул: “ Минем х?терд? ул, я?адан язармын” дип ?авап бирг?н. Лозунглар язарга да осталыгы булган. Шул елларда ук ул ?з с?зен ит?рг?, м?ст?кыйльлекк? омтылырга тырышкан.
Ш?р?фне? ?тисе—Мунчали волостенда гражданнар сугышы елларында кызыл комиссар буларак катнашкан, т?в?кк?л ??м куркусыз коммун Хасият — гаил?сен ташлап китк?н. Шулай да балалары язмышы ?чен ??рвакыт кайгыртып, борчылып торган. Аларга китаплар, газета-журналлар ?иб?р?, аларны? ничек укуы бел?н кызыксына, Ч?нки ул ?зе д? ?д?биятка гашыйк кеше булган, шигырьл?р язган, ?мма, аларны беркайда да бастыра алмаган. Япь-яшь килеш ирсез калган ?нисе Ми?лебик? ?чен гаил?не т?эмин ит?е гаять авыр була, шу?а да Ш?р?ф м?кт?пт? укыганда материаль яктан кыенлыклар кичер?. Укытучы абыйсы тырышлыгы бел?н авыл советы ??м оешып кил? торган колхоздан бу гаил?г? ярд?м итк?л?г?нн?р, Ш?р?фк? киемн?р бирг?нн?р. 
Бу елларда м?кт?пт? Х?йниса М?д?ррис кызы ?белханова м?дир булган.Бу активист 1921 елда ук районда хатын-кызлардан беренче буларак, я?ача укытуга керешк?н кеше. Ул 1929-30 нчы елларда район оешканчы Ч?пр?ле волостенда башкарма комитет р?исе вазыйфаларын да ?т?г?н була. Со?рак аны ?гер?ег? район халык м?гарифе булеге м?дире итеп к?чер?л?р. ??р эшк? коммунистларча ялкын бел?н алынучы бу укытучы апасы турында со?рак Ш.М?д?ррис “ Йолдыз атыла” диг?н поэмасында иск? ала:
“Журналдагы р?семг?
Т?б?п берк?н к?зен
И? т??ге кат Х?й апа
?йтте “пионер” с?зен.
Кем ул пионер? – с?йл?де
Б?йн?-б?йн? безг?.
И? т??ге кат ”пионер”
Керде шулай телг?.
Т?зедек 8 баладан
Мен? диг?н отряд.
?мма салют бир?л?р
Булды башта ятырак.
Шул чакта ук яшьлекк?
Куйды л?кин канат.
“?зер бул!”га “??рвакыт
?зер!” диг?н ?авап.
К?м?м б?ген ч?ч?кк?
Сине? кабер ташы?.
Большевичка Х?й апа
М??ге ?лм?с лачын!” 

Бу поэма, гомум?н , Ш?р?фне? м?кт?п елларын, шул чорда алар кичерг?н х?лл?рне тасвирлый.
Бишенче сыйныфка Мунчалига укырга баргач та ул м?кт?пт? ?зен тиз таныта. Яхшы х?терле, актив укучы гына т?гел, “ Алмашка” исемле стена газеты чыгаруда да катнаша, аны? редакторы була. Шунда ?зене? беренче ?йр?нчек шигырьл?рен язып, газетта чыгара, яхшырак диг?нн?рен район ?з?генд? чыга торган “ Коммунар” газетына да ?иб?р? башлый.
1935—36 елларда республикада уздырылган “Уку ударнигы” газеты конкурсында аны? шигырьл?ре беренче урынны ала.
Татар ?д?бияты тарихында Ш. М?д?ррис турында шактый м?гъл?матлар бирелг?н. Без бу китапка к?ренекле якташыбыз турында аны? кал?мд?шл?рене? кайбер фикерл?рен, аны? бел?н берг? ?с?че, аралашучы якташлары-авылдашлары, якын туганнары ??м безне? якта яш?г?н дусларыны? кайбер ист?лекл?рен керт?рг? булдык. ?лб?тт?, бары тик кайберл?рен ген?. Ч?нки алар шактый к?п, барысын берг? тупласа? – ?зе бер ист?лекл?р ?ыенттыгы булырлык. Ш?р?ф М?д?ррис , безне? якташлар—к?ренекле ш?хесл?рд?н аермалы буларак, авылдашлары, райондашлары бел?н бик тел?п ??м даими аралашып, кир?к урында ярд?мл?шеп яш?г?н ш?хес. Шу?а да аны? замандашлары-якташлары аны? турында ??рвакыт сагынып иск? алалар. Б?ек Ватан сугышы елларында Смоленск янындагы Ельня сугышында яралангач, госпитальд? д?валана, госпитальд?н чыккач туган авылына кайта, клубта спектакльл?р, концертлар куюны оештыра. Аннан 1942 елны? ??енд?, ?ле яралары р?тл?п т?з?леп т? ?итм?г?н килеш, врачларны? ки??шл?рен? каршы килеп, кабат фронтка кит?.
( С?з у?аенда аны? туган авылын аеруча сагынып яш?вен д?лилл?п, шуны иск? алыйк: аеруча сугыштан со?гы елларда ул авылга еш кайтып й?рде. 1958 елда авылга кайтып шактый озак яши. Х?тта к?рше авылдагы “Победа” (Татар Бизн?се) колхозында Каракит?д?н в?кил буларак, язгы кыр эшл?рен оештыру т??риб?се бел?н уртаклашып та й?ри).
Сугышта ул минометчы буларак катнаша, ?мма берк?пме ?тк?ч, аны Казанда уку елларындагы танышы, дусты Хатыйп Госман т?къдиме бел?н ул рус, татар, латыш, литва. ?зб?к, казакъ телл?ренд? чыгарыла торган “За Родину” газеты редакциясен? эшк? чакырып алалар.”Ватан ?чен” газетында ул х?рби х?б?рче була. Валдай янындагы урман эченд? поезд вагоннарына урнашкан “ За Родину” газеты редакциясенд? т?рле милл?т журналистлары, шагыйрьл?р, язучылар эшли. М. Светлов, С.Михалков, М. Матусовский, Бладис Лукс, Жубан Молдагалиев, Сагынгали Сеитов, ?дипл?р Юрий Корольков, Константин Горбунов кебекл?р була. Алар бел?н бертуганнардай аралашып яш?? шагыйрьне чыныктыра. Журналист буларак, алар фронт сызыгына, кызу сугышлар барган урыннарга задание бел?н чыгалар, Газетага кир?кле материаллар ут эченн?н алына. Х?б?рл?р, ?с?рл?р траншея яки блиндаж почмагына утырып, тез ?стен? куйган планшетлар ?стенд? языла.
Ул бу елларда сугышларда батырлыклар к?рс?т?че якташларыбыз турында да шактый х?б?рл?р яза. Шундыйлардан : “Татарстан ч?ч?кл?ре”, “Ч?пр?л егетл?ре”,”Кызый”?.б.лар.
1944-1945 елларда х?рби корреспондент буларак “?и?? байрагы”, “Фронт хакыйкате” исемле фронт газеталарында эшли.
Ш. М?д?ррисне? чит телл?рне ?зл?штерерг? гаять с?л?тле булуы ??рдаим а?а ?с?рг? ярд?м ит?. Казанда рабфакта укып й?рг?н елларда ук чуваш телен камил бел?е а?а чуваш классик шагыйре Константин Ивановны? “ Нарспи” поэмасын татарчага т?р?ем? ит?рг? булышса, сугыш елларында ул урыс телен ныклап ?йр?н? ??м “Идел-Сылу” диг?н н?серен урысчага ?зе т?р?ем? итеп, урыс теленд?ге газетларда бастыра ??м б?тен фронтка атаклы журналист булып таныла.Аны? бу ?с?ре солдатларны? да, офицерларны? да х?тта генералларны? да бик яратып укый торган ?с?рен? ?верел?. Урыс теленд? газета ?чен очерклар, публицистик м?кал?л?р яза. ?зе рядовой булса да а?а ?лк?н офицерлар да зур х?рм?т бел?н караганнар.
Фронтта Ш?р?ф М?д?ррис ?итлег? чорын кичер?. Ул Берлингача ?итеп ?и??че булып кына т?гел, укучылар тарафыннан танылган шагыйрь булып та кайта. Сугыш турында язылган ?с?рл?ре аны? и?атында солдат поэзиясе р?тенд? ис?пл?н?.
1943 елда “Тупчы Ва?ап” исемле поэмасында шагыйрь ?зе аралашып яш?г?н гади солдатларны? батырлыгын, фашизмга н?фр?тен тасвирлый. Сугыш чорында язылган “Минем антым”, “Башланды”, “Кырыч каска”, “Ельня, Ельня”,”Землянкада”, “Сапер” ?.б. дист?л?рч? шигырьл?ренд? ул туган илене? б?йсезлеген яклап сугышучы батырларны? уй- хисл?рен чагылдыра.
1946 елны? язында армияд?н Казанга кайткач ул “ Кызыл Татарстан” ??м “ Яшь сталинчы” газетлары редакциял?ренд? ?д?би хезм?тк?р була. 1956 елда читт?н торып М. Горький исеменд?ге ?д?бият институтын т?мамлый.
Ш. М?д?ррисне? и?аты жанр ??м тематика ягыннан к?п т?рле. Ул к?л?мле поэмалар, шигьри повестлар, публицистик шигырьл?р, хик?ял?р, памфлетлар яза, Татар поэзиясенд?, беренчел?рд?н булып, сонет жанрына юл ача. Шекспир сонетларын, “Король Ричард III” трагедиясен, Байрон, Шелли, Гейне шигырьл?рен, Пушкин, Некрасов, Шевченко ?с?рл?рен татарчага т?р?ем? ит?.
Аны? сатирик жанрда язган ?с?рл?ре гаять т? т?эсир к?чен? ия була. Мо?а д?лил итеп аны? “?бд?ш Ялаяпов” исемле сатирик ?с?ре турында иск? алу урынлыдыр. С?йл??л?рг? караганда ??м аны Ш?р?фне? тормыш ипт?ше к?ренекле татар язучысы Л?биб? Ихсанова да раславынча, бу ?с?рне? герое ?л?кче, нахак яла ягучы, кешел?рг? астыртын зарарар ит?рг? оста булган ?бд?ш чынбарлыкта да шундый булган. Идият Абдул атлы бу кеше ?с?рд? ?зен танып алган, имеш. Ул Ш?р?ф М?д?ррисне х?кемг? тартуны тал?п итеп, х?кемдарларга гариза язып бир?.
-- Язучы Ш?р?ф М?д?ррис минем хакта язган. ?бд?ш Ялаяпов дип, ул мине фаш итк?н!  
Гаризаны укыгач, х?кемдар к?л? башлаган.
-- Сез. И? ш?бе, бу гаризагызны кире алыгыз!—дип ки??ш ит? ул Абдул ипт?шк?.
-- ?ле сез д? шул ?инаятьчене гадел х?кемн?н яклап калмакчымы? – дип гайр?тл?н? Абдул.
-- Юк, киресенч?, без сезне ?авапка тартырга тиешбез ?ле,-- ди х?кемдар.
-- Ничек?
-- Шулай. Китаптагы ?бд?ш кабах?т, яла ягучы. Сез ?зегезне таныйсыз… РСФСР ны? ?инаятьл?р Кодексында й?з д? алтмыш беренче ?леше буенча сезне алты айга т?рм?г? утыртачаклар!—диг?ч Абдул, куркып, гаризаны ала ??м ертып ташлый.

* * *  
Ш?р?ф М?д?ррис ?зе ис?н чакта: “?ск?нд?” (1937), “Тупчы Ва?ап”(1944), “Фронтовик татарлар”(1944), “?ыр ?тк?н юл”(1947), “Биш минут”(1949), “Кояш чыга”(1951), “Яшел тасма”(1952), “Бел? барам”(1954), “К?лке т?гел”(1954), “Кызыл м?йдан” (1955), “Минем яшьт?ш”(1956), “Яш?? к?че”( 1957) исемле китаплары д?нья к?рде. Моннан тыш аны? “Дуслар к??еле”(1963), “Йолдыз атыла”(1963), “Ильич нурлары”(1969) исемле китаплары басылды. 1980 елда “ Дуслар к??еле” исеменд? лирик шигырьл?рен, юмор- сатирик ?с?рл?рен ??м поэмаларын туплаган сайланма ?с?рл?ре, 1989 елда “ Тупчы Ва?ап” исеме бел?н шигырьл?ре, поэмалары ??м сонетлары кабат д?нья к?рде.
Ш. М?д?ррис 1946 елдан СССР язучылар союзы ?гъзасы иде. Ул и?атыны? ч?ч?к аткан чорында – 44 яшен д? тутыра алмыйча, 1963 елны? 28 апреленд? вафат булды.
Аны? и?атын яратучылар, дуслары, аеруча туганнары ??м якыннары бу югалтуны гаять авыр кичер?л?р. ?нисе ?чен ул т?з?лм?слек ярадай була. Ми?лебик? ана улыны? ?леменн?н со? хисл?реен т?б?нд?ге юлларда белдер?:

“УЛЫМА”
Баш очы?да ямь-яшел яфрагын ярган агач.
Ул ?аман шулай мо?аер,юксыныр син булмагач.
Бер ген?, тик бер ген?, дим, балам , ишетим с?зе?.
Туймадым д?ньяда к?реп нур ч?чеп торган к?зе?.
Г?р кара?гы, г?р ялгызлык, бу г?р салкын, б?бк?ем.
Ми?а да шулай бу д?нья синн?н башка, г?лк?ем…
Ташлады? да син, д?ньяны, калдырып китте? мине.
“Сау бул, ?нк?ем”, диг?не?не ничек онытыйм инде?
Ялкын кебек кайнар теле? ник тынды, юк с?зл?ре?.
Ник йомылган, керфек какмый к?пне к?рг?н к?зл?ре??

Якташыбыз, к?ренекле татар шагыйре, язучысы, журналисты Ш?р?ф М?д?ррисне? ?д?би мирасы кадерл?п саклана, исеме халык х?теренд?, аны? и?аты м?кт?пл?рд? ?йр?нел?. Татарны? ки? ??м?гатьчелеге аны? юбилейларын зурлап ?тк?р?.

* * *