ШИ?АП ?ХМЕРОВ.

(1882 – 1966 )

Татар милл?тене? и?тимагый ??м м?д?ни ?сешенд? м?гъриф?тчелекне? ролен ачыклаганда озак еллар буена бу эшт? ?з к?чл?рен кызганмаган, б?тен с?л?тл?рен, омтылышларын милл?тебезне? ?за?ын ?стер?г?, аны барлык милл?тл?р арасында тигезлек принципларын тоеп т?рбиял??г? юн?лдерг?н ш?хесл?р арасында безне? якташларыбыз да булуы безд? горурлык хисе уята. Ш.М?р?ани, ?.Атласилар бел?н м?сл?кт?ш тагын бер якташыбыз булган. Ул – Ши?ап ?хмеров.
?ади Атласи ??м Ши?ап ?хмеров . Бу ике ш?хесне? тормыш юллары к?пмедер д?р???д? бер — берсен? охшаш, аеруча эшч?нлекл?ре башланган чорда. Алар икесе д? башлангыч белемне авылда алгач, безне? т?б?кне? ?яз каласы булган Буадагы “Мурия “ м?др?с?сенд? укыйлар, бер чорда Самара губернасындагы ?лм?т авылында м?гъриф?т ?лк?сенд? хезм?т к?рс?т?л?р . Икесе д? патша самодержавиясе чорында полиция к?з?т?е астында “ышанычсыз”лар булып, эз?рлекл?нг?нн?р, совет чорында татар милл?тчел?ре ярлыгы тагылып, шулай ук кагылу-сугылу астында яш?рг? м??б?р ителг?нн?р; икесе д? Сталин лагерьларында ачы язмышка дучар ителг?нн?р. Аерма шунда : Ш. ?хмеров репрессия тегерм?не астыннан мог?иза бел?н ис?н калган ??м 84 яшен? ?итк?нче гомер кичерг?н.
Аларны? икесен? д? советлар власте шартларында ис?н чакларында милл?тт?шл?ре алдында лаеклы танылу , исемн?рене? тиешле д?р???д? х?рм?т ител?е насыйп булмаган. Х?зерге х?б?рдарлык шартларында бу якташларыбыз хакында без шактый м?гъл?матларга иябез, аларны? и?ади эшч?нлекл?рене? шактый ?леше ки? массаларга ?иткерелде, исемн?ре халкыбыз арасында лаеклы ихтирам казанды.
* * *
Ши?абетдин Ш?р?фетдин улы ?хмеров 1882 елны? 30 нчы декабренд? Я?а Задур авылында белемле ??м зыялы с??д?г?р гаил?сенд? туа. ?итмешенче , сикс?ненче елларда аны? турында язылган материалларда м?гъриф?тчене? социаль чыгышын “крестьян гаил?сенд? туган” дип к?рс?т?л?р иде. Моны? нинди ис?п бел?н эшл?н?е, билгеле, ?леге д? баягы, “пролетариат диктатурасы” идеологиясе йогынтысы, ягъни м?с?л?н я эшче , я крестьян булмаган катламга дошманлык карашыннан дип фикер итик. Чынлыкта Ш?р?фетдин ага авылда нык тормышлы, шактый белемле с??д?г?р, прогрессив карашлы, н?селл?ренн?н килг?н гыйлемлекк? омтылучанлыкка ия булган, балаларыны? барысына да белем алуга м?мкинлек тудырган. Олы улы Гарифулла мулла булып Кушкуак авылында эшл?г?н, Ф?езхан исемле улы да, кызы З?йн?пбану да заманына карата тир?н белемле булганнар.
Ши?аб авыл м?др?с?сенд? башлангыч белемне ?зл?штерг?ч, Х1Х й?зне? со?гы уньеллыгында ?яз ?з?ге булган Буада шактый абруй казанган дамелла Нургали м?др?с?сенд? укуын д?вам ит?. Бу чорда анда белем алучылар арасыннан шактый к?ренекле ш?хесл?р чыккан. Шундыйларны? берсе – татар шагыйре Зариф Б?шири (1898—1902 елларда укый). ?ади Атласи Каргалы м?др?с?сен т?мамлап Буага укытучы булып эшк? кайта ??м я?ача укытуны гам?лг? керт? ?чен зур к?ч куя. Бу чяакта анда белем алучы Ши?аб та аны? йогынтысын ?зен? кабул ит?, аны? бел?н аралашу – булачак м?гъриф?тчене? карашлары формалашуда зур роль уйный.
Ши?аб м?др?с?не 1901 елда т?мамлый. Шушы елда аны Самара губернасындагы Б?гелм? ?язене? ?лм?т авылына эшк? чакыралар. Яшь егет м?гъриф?тк? хезм?т ит? юлын укытучы булудан башлап ?иб?р?. Алдыфнгы карашлы рухта белем ?зл?штерг?н х?лф?г? мондагы схоластик т?ртипл?рг? корылган укыту системасыны? н?рс?г? китер?ен а?лый башлагач, ул д?ньяви белем нигезл?ре чагылган д?реслекл?р юклыгына игътибар ит?.Д?рес, татар м?кт?п-м?др?с?л?ре ?чен бу чорда инде шактый д?реслекл?р басылган була. Л?кин аларны? саны ифрат та аз. Кайбер ф?нн?рд?н б?тенл?й басылып та элгерм?г?н .Бу х?л Ш.?хмеровта ?зе д? д?реслекл?р язып карау тел?ген уята. Аны? беренче т??риб?се буларак “ М?нт?хиб ?лифба” исемле ике кис?кт?н тоган д?реслеге барлыкка кил?. Ул 1908 ??м 1909 елларда басылып та чыга.
?лм?т м?кт?бенд? яш?п килг?н кадими т?ртипл?рг?, укыту системасына гел каршы килг?не ?чен Ш. ?хмеровны 1907 ел ахырында эшт?н куалар. ?мма , бу х?л аны бик борчымый да. М?др?с?л?рд? алган белем бел?н ген? чикл?нмич?, ?злегенн?н тырышып тир?н гыйлем, дин ??м аны? тарихы турында ки? м?гъл?мат туплаган, Коръ?нне яттан белг?н ??м олуг Китапны? тел?с? кайсы аятен гар?пч?д?н татарчага т?р?ем?д? а?латырлык д?р???г? ирешк?н Ши?аб Казанга кил? турында к?пт?н хыялланган ??м ни?аять бу хыялын гам?лг? ашырган.
Казанга килг?ч ул м?кт?п-м?др?с?л?р ?чен уку китаплары басу бел?н ш?гыльл?н? торган “ Сабах” к?тепхан?се диг?н н?шриятта эшли башлый. 1902 елда бертуган Габделв?ли ??м М?х?мм?дгали ?хм?дуллиннар оештырган бу н?шриятны? т?п максаты д?реслек китаплары басу була. Ш. ?хмеров “ Сабах” н?шриятыны? китап кибетенд? эшли, шул ук вакытта м?кт?п- м?др?с?л?р ?чен д?реслекл?р ??м матур ?д?бият авторлары бел?н элемт?г? кер?, алар язган ?с?рл?рне сайлау, типографияд? бастыру эшл?ре тулысынча а?а й?кл?н?.
Казанга килг?нче ?к Ш. ?хмеровны? исеме татар ??м?гатьчелеген? билгеле була.Зыялы даир?д? ул т?рле журналларда кайбер м?кал?л?р бастыргалаган , 1907 елда Петербургта Д??л?т Думасыны? м?селманнар фракциясене? эшенд? журналист сыйфатында катнаша. Г?ман итерг?дер ки, аны бу эшк? якташы ??м м?галлиме – остазы ?ади Атласи ??леп итк?н булырга охшый. Ул бит бу чорда Самара губернасыннан депутат була. Бу думада оешкан М?селман фракциясене? 61 депутаты арасында безне? тагын бер якташыбыз – Зур Чынлы авылында туган, к?ренекле язучы Шамил Усмановны? ?тисе ха?и Х?йрулла Усманов та була. Ул Оренбург губернасыннан сайланган.
***
Казанга кил? бел?н Ш.?хмеров “Болгар” кунакхан?сенд? яши башлый. Шул чорда монда яш??чел?р арасында Троицкидан Казанга килг?н Габдулла Тукай да була. Бер коридорда, к?рше б?лм?л?рд? даими аралашып яш??л?ре б?ек шагыйрьне? яш??ене? со?гы минутларына кад?р д?вам ит?. Ши?аб Тукайны? я?а шигырьл?рен беренче ты?лаучы, аны? ?с?рл?рен н?шриятта беренче бастыручы да була. Аны? архивында шагыйрьне? бары тик ир-егетл?р даир?сенд? ген? укырга м?мкин булган, ?мма бастырып чыгаруга “р?хс?т ителм?г?н”, басылып чыгуы м?мкин д? булмаган шаян шигырьл?ре д? сакланып калган .(Д.З.Саинова—Ахмерова, “Салих Сайдашов”. ТКИ, Казань, 1994. стр.38)
Г. Тукай авырып Клячкин сырхаухан?сен? керг?ч, с?екле шагыйрьне? башка ипт?шл?ре бел?н берг?, со?гы минутына кад?р аны? янында киз? торучыларны? берсе Ши?аб була. ?л?рен? бернич? с?гать калгач, Тукайны? ?зенн?н р?хс?т сорап, ?лем т?ш?генд? фотографияг? т?шерт?че д? Ш. ?хмеров була.
Татар тарихы ??м м?д?нияте ?чен Ш. ?хмеров башкарган к?рк?м эшл?рне? тагын берсе – аны? к?ренекле композиторыбыз Салих С?йд?шевка к?рс?тк?н олы м?рх?м?те. Атасын к?р? б?хетен? д? иреш? алмаган Салих ( ?тисе ул туарга 15 к?н калганда вафат була) унбер- унике яшенн?н ?изн?се т?рбиясенд? ?с?. М?гъл?м булганча, Слихны? олы апасы ?мин? Ши?аб бел?н берг? тормыш коралар. Аларны? туйлары 1912 елда була. ?мин? С?йд?шева - ?хмерова ист?лекл?рен? караганда, аларны? туйлары бу чорда кабул ителг?н йола буенча т?гел, ? я?ача (??дитч?) бик к??елле итеп ?тк?релг?н. Кия? егете булып туйга Габдулла Тукайны? кил?е аеруча ист?лекле булган.
Туй м?ш?катьл?ре Ш. ?хмеровны? “М?кт?б” журналын чыгарырга й?р? бел?н берг? кушылып китк?н. Татар халкына м?гъриф?т ?ст?? юлында зур роль уйнарга тиешле булган бу “М?кт?б” журналыны? м?х?ррире буларак, Ш.?хмеров бу эшк? бик ?итди кереш?.Матбугат эшл?ре буеннча Казан комитетыны? губернаторга язган рапортына караганда “ проекттагы журнал д?ньяга бик ки? программа бел?н чыгарга ис?п тота ??м, ?ичшиксез, бары тик м?кт?п эшл?рен ген? т?гел, ? м?кт?п эшен? м?селманнарны? м?н?с?б?тен? д? кагылачак. Журнал нинди юн?леш кабул ит?ч?ге билгесез булса да, шунысы м?мкин, а?а тенденциозлык чит булмас” (ЦГА ТАССР, фонд 1, оп. 4. Д. 5386, л.10.).
Журнал чыгарудан элек бу м??им эшне? алшартлары булып Ш.?хмеровны? турыдан – туры катнашы бел?н “Сабах” н?шрияты 1912 елны? 21 июненд? ?зен? типография ача, со?ыннан бу типографияг? И.Н. Харитонов типографиясе д? кушыла. Татар китаплары басу буенча бу типография Казанда и? алдынгы басмахан?л?рд?н ис?пл?н?. 1917 елны? к?зен? кад?р бу басмахан?д? миллион ярым тираж бел?н 400 д?н артык татар китабы басылып чыккан. Аларны? т?п ?лешен татар м?кт?пл?ре ?чен басылган китаплар т?шкил ит?, шулай ук рус педагогларыны? д?реслекл?ре д? басыла.
Н?шриятны? басмалары арасында ки? массаларга адресланган ф?нни-популяр характердагы, авыл ху?алыгына караган ?д?бият, т?р?ем? ?с?рл?р, проза ??м тезм? ?с?рл?р бар.Бу басма ?д?биятны? халык м?гъриф?тен? хезм?т ит?е б?х?ссез ??м алар Ши?аб ?хмеров эшч?нлеген? б?йле булуы да билгеле. Ч?нки н?шрият ху?алары ?хм?дуллиннар типография осталары буларак кына эшлил?р, ? бастырырга ?с?рл?р сайлау, аларны чыгару юлларын табу Ш. ?хмеров ?илк?сен? т?шк?н.
Бу даир?д? эшл?п якташыбыз китап ??м башка басма эшл?р тарихы бел?н кызыксынып “Матбагачылык тарихы” диг?н китабын да д?ньяга чыгара. Бу хезм?т татар китабын ?йр?н?д? беренче карлыгач буларак, ?ле д? ???миятен югалтмаган.
Ш. ?хмеровны? журналистлык с?л?те турында алдарак та с?з булган иде. ? аны? 1913 елда татар теленд? чыга башлаган педагогик журналы “ М?кт?б “ – бу фактны тагын да бер кабат раслый . Ул бу журналны? м?х?ррире була. Журнал ?хм?дуллиннар хисабында чыгарыла, ? аны чыгаруны оештыручы – Ш. ?хмеров.
Журналны? беренче саны 1913 елны? 21 февраленд? чыга ??м ул Г. Тукайны? “Олуг юбилей м?н?с?б?те бел?н халык ?метл?ре” исемле шигыре бел?н ачыла. Кызыксынучыларга м?гъл?м булсын, бу шигырь беренче карашка Г. Тукайны? м?сл?ген? каршы килеп, патша Николай Романовка м?дхия буларак, Романовлар династиясен? 300 ел тулу у?ае бел?н язылган. Аны? “М?кт?б” журналыны? беренче саныны? беренче битенд? басылуы да тикм?г? т?гел. Ч?нки бу журналны? Казан губернаторы контроле астында чыгуы билгеле. Нык контроль ??м полиция эз?рлекл?ве шартларында, анда чыга торган материаллар ?ентекл?п тикшерелг?ч кен? басарга р?хс?т ителг?н. Аны? ??р саныны? эчт?леген цензура губернаторга ?иткереп тора. 1913 елны? 15 мартыннан башлап Ш.?хмеров ?зе д? полиция к?з?т?е астына алына.
Журнал бел?н хезм?тт?шлек ит?чел?р арасында Гаяз Исхакый, М?хетдин Корбангалиев, Галим?ан Ибра?имов, Фатыйх ?мирхан, Габдулла Кариев, Ф?хрислам Агеев, Камил Мотыгый, Галим?ан Ш?р?ф, М?хм?д Фуад, ?ади Атласи, Садри ??лал, С?гыйть С?нч?л?й, Фатих С?йфи- Казанлы, Ибра?им Биккулов ?.б. к?ренекле ш?хесл?р була.
Журналны? программасы гаять ки? , ул 28 б?лект?н торган. Анда педагогик т?рбия м?сь?л?л?ре, урта ??м т?б?н классларда укытыла торган ф?нн?рне? методикасы, м?кт?п-м?др?с?л?рг? карата руханилар ??м ??м?гатьчелекне? тоткан урыны, аларда гомуми белем бир?, хатын-кызларны укыту ?.б. пунктлар булган.
1913 елда журналны? 15 саны, 1914 елда 10 саны чыгып кала. Октябрь аенда журнал чыгудан туктый. Бу х?л башланып китк?н Беренче империалистик сугыш бел?н б?йле була.
Журнал чыгудан туктагач та Ш ?хмеров журналистлык эшен туктатмый, Ул т?рле учреждениел?рд? эшли, и?ат бел?н ш?гыльл?н?. Илд? инкыйлаб ?илл?ре, зур ?зг?решл?р м?гъриф?тчене сагайтыбрак калдырса да, ул ?зенд? я?а власть бел?н килешеп яш?? ?аен табарга тырыша. Зур дулкыннарга эл?геп, туган илен калдырып кит?чел?р агымыннан читт? була.
“Ш. ?хмеровны к?реп бел?чел?р ??м аралашкан кешел?р аны? кече к??елле, гаять кешелекле, ярд?мчел булуын х?рм?т бел?н иск? алалар. Бу – Ш. ?хмеровны? тумыштан ук педагоглык таланты булуыннан кил?. Аны? ?чен кешене? б?хете – кеше ?чен яхшылык эшл??д? , ярд?м ит?д?, кешене? б?тен зурлыгы хезм?тт?, халкына хезм?т ит?д?… Шул ук вакытта ?хмеровлар гаил?се гаять кунакчыл да булган. Алар квартирасына к?ренекле кешел?р еш килеп й?рг?нн?р. Алар арасында артистлар да, язучылар да , педагоглар да булган. Г. Тукайдан башка алар торган йортны? сукмагын Фатих ?мирхан, артист Габдулла Кариев, язучы Галим?ан Ибра?имов, шагыйрьл?р Ш?ехзад? Бабич, педагог М?хетдин Корбангалиев, р?ссам ?хм?д Урманчиев ??м башкалар яхшы белг?нн?р.
Ни ?чен бу йорт ху?асы полиция к?з?т?е астында булуы а?лашыла бугай…
П??леван г??д?ле, м?лаем д?, ?итди д? карашлы, ??р с?зен ?лч?п кен? ?йт?че, ??р х?р?к?тенд? тормыш ??м и?ат д?рте кайнап торган бу к?рк?м кеше – ?зене? китаплары, чыгарган журналлары, м?кал?л?ре бел?н ген? т?гел, халык м?гъриф?те ?чен к?р?ш?е бел?н д?, халык тудырган педагогик алымнарны оста файдаланучы, аны кил?се буыннарга ?иткер? ?чен к?р?ш?че педагог буларак та ?зенч?лекле ш?хес”(“Казан утлары” журн.№ 10 ,1982 ел.// М.М?хм?тов, ?. К?римуллин, “М?гъриф?тче Ш. ?хмеров”. )  
Ши?аб ?хмеров ??м ?мин? С?йд?шева-?хмеровалар гаил?сенд? ?ч бала туа. Алар – ?зб?к, Г?лнар, ?анб?к исемлел?р. ?зб?к М?ск?? транспорт инженерлары институтын т?мамлый, аннан Казан медицина институтында укый. Медик буларак ГИДУФ та эшл?п ала. Медицина ф?нн?ре кандидаты д?р???сен? иреш?. ?мма , аны ф?нне? я?а тармагы – бионика ?зен? тарта, Ул биология ф?нн?ре буенча докторлык диссертациясе яклый. Казан д??л?т университетында бионика ф?не лабораториясен оештыра.
1995 елдан башлап аны? м?х?ррирлегенд? м?гариф, м?д?ният буенча я?а ф?нни концепциял?р, идеял?р ??м гипотезаларны чагылдыра торган “Novitas” исемле журнал чыгарыла.Бу журналда ?зб?к Ши?аповичны? улы Нияз да хезм?тт?шлек к?рс?т?. Ул шулай ук медицина институтын т?мамлаган. Медицина ф?нн?ре докторы.
?анб?к --- Б?ек Ватан сугышында катнаша. Яралана. Сугыштан со? ветеринария институтын т?мамлап, совхозда ветврач булып эшл?п ала, со?рак ветеринария ф?нн?ре докторы д?р???сен яклый.
* * *
Татар интеллигенциясене? Сталин режимыннан кыерсытылган утызынчы елларда ме?л?г?н татар зыялылары бел?н берг? Ши?аб ?хмеров та репрессиял?р ачысын татый.
Я?а икътисади с?яс?т (нэп) елларында татар зыялыларыннан бер т?ркем ?зара килешеп татар теленд? ф?нни – популяр ??м беллетристик ?д?бият китапларын басып чыгару максатында бер н?шрият оештыру фикерен? кил?л?р. Ч?нки бу чорда оештырылган Татиздат кына кир?к ?д?биятны бастырып элгерт? алмаган. Я?а н?шриятны оештыручылар арасында Ибра?им Биккулов, Ибра?им Аитов, Ибне?мин ?хм?тов, Ши?аб ?хмеровлар ?. б лар була. 1923 елда бу омтылыш н?ти??сенд? “Общество Взаимного Кредита”, ? со?рак—1926 елда “Я?а китаб” кооперативы т?зел?. Башлангыч этабында мондый эш д??л?т тарафыннан хуплана. Шактый санда татар китаплары д?нья к?р?. Ул китаплар арасында совет н?шриятлары чыгарырга тел?м?г?н дист?л?рч? китаплар бастырыла. ?мма, утызынчы еллар башлангач, бу эшл?рг? д??л?т идар?чел?ре ??м ОГПУ тарафыннан нык кирт?л?р куела башлый. Бу н?шриятны оештыручыларны ??м анда эшл??чел?рне д? контрреволюцион эшч?нлекк? китереп чыгара башлыйлар. Солтангалиевчылык бел?н б?йл?п алдынгы татар интеллигенциясен эз?рлекл??л?р башлана.
Т?рле сакчыллык чаралары эзл?п караса да, эзне югалту максатында туган авылы Я?а Задурга “Взаимный Кредит” ширк?те р?исе урынбасары сыйфатында кайтып та ОГПУ хезм?тк?рл?ре аны “к?зд?н югалтмыйлар”. Ул 1929 елны? 17 декабренд? кулга алына.
1932 елны? 11 маенда аны РСФСР ?инаятьл?р кодексыны? 58 нче матд?не? 7,10, 11 пунктлары буенча х?кем ит?л?р. Бу — дим?к, совет д??л?те промышленностен, транспортын, с??д?сен, акча ?йл?нешен, кооперациял?рне ?имер? максатында д??л?т предприятиел?ренд? корткычлык оештыру; совет властен ?имер? максатында пропаганда ??м агитация алып бару; ??рт?рле ?инаятьл?р оештырып алдагы статьяда к?рс?телг?н юн?лешт? эшч?нлек алып бару.Х?кем ител?чене? б?хетен? ?ле бу массовый репрессиял?рне? “ чирк?нчек алу” чоры гына була… Аны 5 елга концлагерьга озату бел?н ген? чикл?н?л?р. Ниндидер мог?изалар бел?н ул утызынчы еллар ахырында башланачак р?химсез корылыштан ис?н кала. 1959 елны? 29 сентябренд? ул тулысынча реаблитациял?н?. Л?кин гомерене? ахырына кад?р баребер р?н?етел?чел?рг? карата булган рухи басымны тоеп яши.
1966 елны? 30 апреленд? 84 яшенд? вафат була.
Татар ??мгыятьчелегенд? к?ренекле м?гъриф?тчене? тууына 120 ел тулуны ки? к?л?мд? билгел?п ?ттел?р. Ул яш?г?н йортка Казанда ист?лек ташы куелды. Шулай ук “М?кт?п” ?урналы чыга башлауны? 85 еллыгын да тантаналы т?ст? ?тк?рдел?р. Бу журнал х?зер “М?гариф” исеме астында чыгуын д?вам ит?.
* * *
ШИ?АП ?ХМЕРОВ.

ТУКАЙ ??М С?ЙД?Ш

Тукай ??м С?йд?ш, С?йд?ш ??м Тукай. Бу ике олы кешебезне? исемн?ре культурабыз тарихында ян?ш? торалар. Халкыбыз бу ике зур талант иясен берд?й х?рм?т бел?н иск? ала. Бу бик табигый да. Икесене? д? и?ат чыганагы уртак – халык тормышы, халык к??еле, халык мо?ы, халык омтылышлары. Алар икесе д? халыкны? ?з уллары иде. Аннары шунысы да: С?йд?ш музыкасыны?, к?йл?рене? тир?н халыкчанлык рухы бел?н сугарылган булуында, б?лки, Тукайны? турыдан- туры йогынтысы булгандыр. Ч?нки алар бер-берсен к?реп т? бел?л?р иде. Яшьл?ренд? булган зур аермага карамастан (бу вакыт Салихка 12, Тукайга 26 яшь), бер-берсен бик х?рм?т ит?л?р иде. Тик бу дуслык м?н?с?б?тене? тагын да ?с?ен? шагыйрьне? вакытсыз вафат булуы м?мкинлек бирм?де.
Шулай да кыска гына вакыт эченд? алар бернич? тапкыр очрашып, бер-берсен? м?н?с?б?тл?рен белдер? алдылар. Башлап танышу ??м аннан со?гы очрашулар безд? -- минем ?емд? булды. Ч?нки Салих, минем семья членнарыны? берсе булып, минем т?рбиямд? яши торган бала иде, ? Тукай бел?н без к?п еллар “ Болгар” номерларында бер коридорда, ян?ш? б?лм?д? торып, шактый ?зл?шеп бетк?н идек инде. Бер-беребезг?, ишек кагып, р?хс?т сорап тормыйча, кереп-чыгып й?ри идек. ??й к?нн?ренд? бакчаларга, су керерг? берг?л?п бара идек, Х?тта “Болгар” ны? ?ске катындагы кечкен? залда ашап –эч?ебез д? к?п вакыт берг? иде.
Тукай бел?н булган безне? бу дуслык м?н?с?б?те мин ?йл?неп, аерым квартирда тора башлагач та д?вам итте. Ул ??р к?н диярлек ми?а кил?, мин д? еш кына а?а бара идем.
Шагыйрьне? безне? квартирага беренче кил?енд? ?к, мин Салихны:
--Мен? бу кеше син яттан бел? тоган “Туган тел”, “Шаян песи”,”Алтын тарак” шигырьл?рен уйлап чыгарып язган Габдулла Тукай абые? була инде,-- дип аны? бел?н таныштырдым.
Тукай бел?н танышуына Салих бик с?енде , аны? шигырьл?рен тагын да тырышыбрак укый, ?йр?н? башлады. Башта аны? бел?н бик оялып кына с?йл?шк?н булса да, со?рак а?а иял?ште. Х?тта :
--Габдулла абый, тагын нинди я?а шигырь яздыгыз? – дип сораша ук башлады.
Тукай Салихка бала итеп кен? карамый, аны? бел?н кул биреп к?реш?, янына утырып к?лке-м?з?к с?зл?р с?йли иде. Аннары рояль янына кил? д?:
--Яле , егетем, ?зе? тагын нинди к?йне ?зл?штерде?, уйнап ?иб?р ?ле, -- дип, Салихны чакыра торган иде. Салих та кыстатып тормый, я?арак ?йр?нг?н к?йл?рен уйнап ?иб?р?, ? Тукай ?зен? ошаган к?йл?рне кат-кат уйната, кайчакларда а?а кушылып эчт?н ген? к?йли иде.
Минем шул аеруча ист? калган: вакыт-вакыт Габдулла ?зе д? Салих янында балаларча булып кит?, бала-чага уеннары турында сораштыра башлый, аны? бел?н уйнарга ук кереш? иде.
-- Кузна уйный бел?се?ме?—дип сорый Габдулла.
-- Белмич? ни, бел?м.
-- Кузналары? к?пме, сагалары бармы?
-- Сага бит, Тукай абый оста кеше б?рс? ген? т?з суга, т?з б?рм?с?? ул читк? оча…
Тукай бу с?зл?рд?н со? басынкылана да кин?т ?итдил?неп кит?. 
-- Юк, Салих энем, читк? очырырга ярамый, т?з б?рерг? тырыш. Кузнадан да бигр?к мен? бу телл?рг? т?з б?р,--ди ул аннары, рояль клавишларына к?рс?теп.
Тукай ??м С?йд?ш шул вакытта ук ниндидер к?зг? к?ренми торган ?епл?р бел?н бер-берсен? б?йл?нг?н булганнардыр кебек тоела ми?а.

=88==88==88==88==88==