?АДИ АТЛАСИ.

(1876 –1938)

(Биографик очерк.)

Узган гасырны? туксанынчы еллары башындарак илд? демократия ?ебшеге сизел? башлагач, районыбыз ?чен шактый зур м?гъл?маттан х?б?рдар булдык: безне? якларны ил – к?н алдында данлаучы якташларыбыз арасында татар д?ньясы ?чен б??ал?п бетер? алмаслык к?рк?м хезм?т к?рс?тк?н кешел?рд?н берсе ?ади Атласиебыз да булган ик?н , л?баса!
Аны? турында 1986 елда “ Казан утлары” журналыны? 11 нче санында, “Социалистик Татарстан “ газетыны? 1990 елны? 5 август санында, “Татарстан” журналыны? 1995 елдагы 3-4 саннарында, “М?д?ни ?омга” газетыны? 1996 елдагы 9 август санында, шулай ук “Гасырлар авазы” журналында ?.б. периодик басмаларда шактый к?п м?гъл?матлар бирелде. Безне? “Я?а юл” газетында да аны? хакында язмалар басылды. А.Л. Литвиновны? “Запрет на жизнь”( Казан,ТКИ, 1993) исемле китабында аны? язмышын ачыклаган б?лек бар. Кыскасы, бик к?п вакытлы матбугат битл?ре аша без бу к?ренекле якташыбыз хакында шактый м?гъл?матлар табуга ирештек. Ни?аять, Татарстан китап н?шриятенд? 1993 елда якташыбызны? тарихи ?с?рл?рен туплап “Себер тарихы”, “С?енбик?”, “Казан ханлыгы” дип исемл?нг?н бер китап басылып чыкты. Безне? тарафтан 2000 елда бастырып чыгаруга ирешелг?н “Ч?пр?ле: узган еллар, ?тк?н юллар” дип исемл?нг?н тарихи очерклар китабында да аны? турында кайбер м?гъл?матлар бирелде. Шу?а к?р? аны? тормыш юлы турында ??елеп язуны максат итеп куймыйбыз.?мма, шулай да аны? тормышы ??м андагы кайбер фа?игале фактлары турында укучыларга ?иткер?се кил?.

* * *
М?гъл?м ??м?гать эшлеклесе, тарихчы галим ??м халык м?гарифе хезм?тк?ре М?х?мм?т?ади Мифтахетдин улы Атласи Иске Ч?ке авылында Мифтахетдин х?зр?т ??м С?рби?амал остабик? гаил?сенд? 1876 елны? 29 августында д?ньяга кил?. Авылда ?тисенн?н ибтидаи ( башлангыч ) белем алгач Буадагы “ Мурия” м?др?с?сен? укырга кит?. ?лб?тт?, укудан буш вакытларында туган авылына ?нисе ??м туганнары янына кайтып, аралашып яши Олпат г??д?ле бу атлет к?р?ш бел?н ш?керт вакытларыннан ук мавыга торган була. Бу хакта Татарстанны? халык р?ссамы Бакый Урманче ист?лекл?ренд? мондый юллар бар: “?ади Атласи, Зариф Б?шири ??м Буа м?др?с?сене? башка ш?кертл?рене? К?л Черкене сабан туенда к?р?шт? ?и?еп , к?п с?лге – тастымаллар алуларын сабый чагымда ?зем к?рдем” (“Соц.Татарстан” газ. “ июнь,1989 ел.\\ “Сабан туе йолалары”. Б. Урманче.) ?мма, мондагы кадими уку системасы аны кан?гатьл?ндерми. Ул ?злегенн?н белем алуга омтыла, урыс, инглиз, алман, гар?б фарсы ??м т?рек телл?рен ?йр?н?. Алган белеме бел?н ген? кан?гатьл?неп калмый, Оренбург янындагы Каргалы бист?сенд?ге атаклы “Х?с?ения “ м?др?с?сенд? укый. 3 еллык укытучылар х?зерл?? курсларын т?мамлагач аны 1898 елда ?. Атласины? укымышлы кеше булуын ?лм?т халкы да ишетеп, ?зл?рен? имам итеп чакыра. Л?кин мондагы элекке имам Нургали х?зр?т ?з урынын ?адига бирми. Атласи шул м?х?лл?д? балалар укыту бел?н ш?гыльл?н?. Ул кадими м?кт?пл?рд?н ??дит м?кт?пл?рен?, ибтидаи м?кт?пл?рне р?шди (урта) м?кт?пл?рг? ?йл?ндер?г? к?п к?ч куя. Атласи м?кт?бен? тир?-як авыллардан укырга кил?чел?рд? к?п була. Н?ти??д? ?. Атласи м?кт?бе м?галимн?р ?зерл??че м?кт?пк?, курсларга ?верелеп кит?. Бу курсны т?мамлаучылар ?зл?ре д? ??дит м?кт?бе оештыра башлыйлар.
. Ул биред? уку – укыту, ки? масса эшл?ре ??елдер?, хатын – кызлар ?чен м?кт?п оештыру бел?н ген? д? чикл?нми, публицистик язмалар бел?н матбугатта да чыгышлар ясый башлый.
Мондый х?л, ?лб?тт?, м?галлимне? д?р???сен ?стерг?н. Аны 1906 елда Т?б?н Новгододта уздырылган Б?тенруссия м?селманнары съездына делегат итеп ?иб?р?л?р. 1907 елда Самара губернасыннан II Д??л?т Думасына депутат итеп т? сайлыйлар.
?. Атласи М?р?ани башлаган х?р?к?тне д?вам итеп, ХХ й?з башында м?гариф эшен ?стер?д? к?чле, абруйлы актив реформаторга ?верел?. 1906 елда Петербургта б?тен Русия М?селманнарыны? II яшерен корылтаена делегат булып бара. Ул монда Казаннан килг?н кайбер делегатлар бел?н берлект? барлык т?рки-татар халыклары ?чен уртак бер тел-?д?бият булдыру фикерен яклый, р?шди м?кт?пл?р ачу проектын алга куя.
Шул р?вешч? ул милли м?гарифне ?стер?г? зур ?леш керт?. Бернич? ф?нн?н м?кт?п д?реслекл?ре т?зи. “Гыйльме ??й?т” (Астрономия ), “Табыгыять” д?реслеге шундыйлардан. Матбугатта педагогик-методик темаларга багышланган м?кал?л?ре, брошюралары басыла. 1905 – 1906 елларда “Ахырзаман ишаны”, ”Идел буе”, “М?кт?п в? мулла” исемле хик?ял?ре чыга.
Казан ш???ренд? 1906 елда чыга башлаган ??м 1917 елга кад?р даими чыгып килг?н “Йолдыз” газетында ?ади Атласи актив язышучы була.Ул шулай ук 1908 елда чыга башлаган татар укучылары ?чен и? ш?р?фле, ?итди журналларны? берсе булган “Шура” бел?н д? нык элемт?д? булган. Бу журнал айга ике тапкыр 32 битле булып чыккан.Хакимиятк? большевиклар килг?ч 1918 елдан аны ябалар. ?. Атласи шулай ук Ши?аб ?хмеров чыгара башлаган (1913) “М?кт?п” журналында да м?кал?л?рен бастырган.  
?ади Атласины? брошюралары арасында “ Я?а закон ??м голямаларебез” диг?не д? була.Ул анда учительский институт укытучыларын т?нкыйть ит?. Моны? ?чен аны судка бир?л?р ??м 3 айга т?рм?г? х?кем ит?л?р, зур к?л?мд? штраф салалар. Н?ти??д? с?яси
“ышанычсыз кеше”л?р р?тен? кертеп, даими полиция к?з?т?ен? алалар.Шуннан башланып китк?н к??елсезлекл?р галим ??м педагогны гомере буе эз?рлекли башлый.Аны патша хакимияте чорында да, властьны советлар яулап алгач та к?з?т? астында тотып, ?ч тапкыр атарга х?кем ит?л?р.
Милли интеллигенция в?килл?рен? хас булганча, Атласига да шактый катлаулы ??м каршылыклы тормыш юлы кичерерг? туры кил?. Ул патша самодержавиясен б?реп т?шерг?ч, Керенский ??м аны? командасына шактый ышанып, ?мет бел?н карый. Аннан м?селман халыкларыны? милли автономиясе идеял?ре бел?н мавыга. Бу мавыгу кысаларында “Идел-Урал” республикасы т?з? планы ята. Аны Садри Максуди, Галим?ан Ш?р?фл?р бел?н берг? м?хтарият комиссиясе составына сайлыйлар. Бу м?хтарият Русия м?селманнарыны? ?збилгел?н?енд? и? югары орган ис?пл?нг?н.
?мма, милли республика т?з? планы гражданнар сугышы н?ти??сенд? юкка чыга. Бу идеяне гам?лг? ашырырга тырышучы к?ренекле ш?хесл?рне? шактые ике лагерьга б?лен?. Атласи язмышына советлар идар?се хакимиятенд? эз?рлекл?нерг? язган булган…
Гражданнар сугышы чорында ?. Атласи Б?гелм?д? кала. Аклар ?з хакимиятен урнаштыргач аны учредительный комитетны? ?ит?кчесе итеп билгелил?р. Ул эсерлар партиясе ?гъзасы, “Иттифак” партиясе ?з?к комитеты ?гъзасы була. Т?п хезм?те – халык м?гарифе б?леген ?ит?кли.
Б?гелм?г? чехлар ??м Колчак армиясе басып керг?ч шактый к?п сандагы совет активистларын ??залап, юкка чыгаралар. ?мма, бу аф?т Атласины читл?теп ?т? ??м ш???рд?ге милл?тчел?р к?заллавы буенча бу х?л шик уята. Ян?се, Учредительный комитетта эшл??че Атласи акларга ярд?м итк?н. Л?кин бу д?рес х?л булмый. Ул киресенч?, чехлардан ??м аклардан элекке совет активистларын саклап калуда шактый тырышлык к?рс?т?, тик а?а ышанычсызлык к?рс?т?л?р. Я?адан власть советлар кулына к?чк?ч ?з ?стенд? ”болытлар ?ыелуын” сизенг?н галим Б?гелм?д?н качып Бакуга кит?. Анда, Д??л?т Думасында булган чорда ук танышып алган ?зербай?ан Республикасындагы Р?сул-Зад?, Хан-Хойскийлар кебек демократик лидерлар янында яклау таба. Л?кин 1920 елда ?зербай?ан Республикасына интервентлар басып керг?ч, ?леге танышлары бел?н берг? Атласины да т?рм?г? ябалар.Аларны ?зербай?анны? совет режимы сакланып калган ?лешенд? эшч?нлек алып баручы, М?ск?? тарафыннан ышаныч яулаган большевик Нариман Нариманов ??м башка совет лидерлары яклап чыга ??м т?рм?д?н азат ит?л?р.
?мма, Б?гелм?д? аклар бел?н хезм?тт?шлек ит?е хакында ?ыелган шикаятьл?рг? таянып, Атласины Казандагы совет хакимияте х?кем ит?рг? чакыра. А?а суд ясыйлар. Суд Чистайда була. Л?кин ?. Атласи бу судта атарга х?кем ителс? д?, мог?иза бел?н диг?нд?й, ис?н кала. Беренчед?н, очраклы р?вешт?; со?гы с?з сорап, галим Дарвинизм т?гълиматы ??м яш?? ?чен к?р?ш темасына нотык с?йл?г?нд?, суд залына Б?гелм?д?н ша?итлар килеп, Атласины? шактый гына совет активистларын аклар ??засыннан яшереп калуы турында х?б?р ит?л?р. Шул д?лилл?рг? таянып суд аны? ?лем ??засы х?кемен юкка чыгара. Атласи ?стенн?н кара болытларны таратуда икенче с?б?п – бу эшк? Сталин к?рс?тм?л?рене? йогынтысы була. Милл?тл?р эше буенча халык комиссары Сталин ?зербай?анда Р?сул-Зад?л?р ?.б. лидерлар бел?н очрашканда комиссарга Атласины? хаксызга б?лаг? таруы хакында с?йлил?р. ? Сталин Казандагы совет лидерларына Атласины аклауны оештырырга куша.
Бу чорда татар интеллигенциясен эз?рлекл?? ??м юкка чыгару буенча большевистик
провакаторлар ??м ГПУ агентлары тарафыннан акциял?р оештыру башлана. 1922 елда ?ади Атласи ?стенн?н гепеушникларны? яшерен к?з?т?л?ре оештырыла. ?йтерг? кир?к, бу “к?з?т?л?р” н?ти??сенд? галимне? ??лак булу чорына кад?р аны? “контрреволюцион эшч?нлеге” турында калын – калын 20 томлык ?инаять эше—“дело”лары барлыкка килг?н. 
Аны “солтангалиевчылар” бел?н бер ?епк? т?зеп, 1929 елда кулга алалар ??м Соловкига озаталар. 1934 елда Архангельскидан Б?гелм?г? кайтып, ярты ел гына яши д?, гаил?се бел?н Казанга к?чеп кил?. Монда ул немец теле укыта башлый. Тик 1935 елны? 3 февраленд? аны эшт?н азат ит?л?р. 1936 елда тагын кулга алалар ??м “атласовщина” дип аталган , еллар буена сузылган, катлаулы суд эше башлана. Бу эш к?газьл?ре 9 том т?шкил итк?н. 24 кеше шул эш буенча кулга алынган, аларны? барысына да “Т?ркия шпионы” диг?н гаеп ташлаганнар.
Егерменче еллар башында Сталиннан яклау тапканына ышанып, эз?рлекл??л?рд?н гарык булган Атласи 1935 елны? 22 маенда ?зен беркая да эшк? алмауларыннан зарланып, аптыраган кеше буларак, Сталинга хат язган. Анда мондый юллар бар: “ Мин карт ??м?гать ??м ф?нни эшлекле, ??м т?рки – татар д?ньясы революционеры, ?тк?н й?зне? со?гы елларыннан башлап шушы ?лк?д?мен. Мин рус самодержавясен? ??м м?селман дин ??елл?рен? каршы беренчел?рд?н булып сугыш башлаган татар революционерларыны? берсе, мин татар м?кт?пл?ренд? география, табигать белеме, физика, арифметика кебек ф?нни дисциплиналар кертеп укыта башлаучыларны? беренчел?ренн?н.
??мгыять даир?сенд? чагыштырмача зур урыннарда булдым: II д??л?т Думасында ?гъза буларак, эсерлар фракциясенд? идем. Бу партияд? мин 1905 елдан 1918 елга кад?р тордым, бу партияд?н чыгуымны? с?б?бе—сугыш турында Брест-Литовскидагы килеш?г? б?т?н карашта булуымнан.
1906 елда язылган брошюрам ?чен, ??м революцион эшч?нлегем ?чен 1909 елда мин х?кем ителдем ??м крепостька ябылдым, шул ук елда хезм?тт?н читл?штерелдем. 1908 елдан 1917 елга кад?р полиция к?з?т?е астында тордым ??м хокуклардан азат ителг?н идем.”
Бу хат Сталин кулына барып ?итк?ндерме-юкмы, ?мма, ?ит? калган очракта да ярд?м кулы сузмаган ул кешене? нинди булганлыгына без кабат инанабыз…
1936 елны? 28 июленд? ?ади Атласи кулга алына, мо?а санкцияне ТАССР НКВД Идар?сене? 2 б?леге начальнигы Ахметов ( т?нт?не д? ул ?тк?р? ) кул куя. Аны 1906 елда Спас ?язенд?ге Безн?д? Антонов оештырган кр?стияннар восстаниесен бастыручы, х?зер махсус б?лек началънигы булып оялаган капитан Покалюхин раслый, ?чече зат – НКВД идар?сене? д??л?т куркынычсызлыгы ?лк?н майоры Гарин кул куя. Мондый аеруча ?итди “кадрларны?” бу эшк? алынуы Атласи эшене? аеруча “шау-шулы ??м ?итди” ?инаятьл?рг? б?йл?нешле булуын к?рс?т?.Аны? й?зенд? “ шпионлык-диверсия оешмасыны? ?ит?кчесен “ тану дип бик м??им карыйлар. Аерым б?лек “атласовщина” эшенд? илне? оборона с?л?тен ?имер?г? курс тотучылар гаебен д? фабрикацияли.
Тикшер?не оештыручылар беренче сорау алу вакытында алларында гаепл??д?н нык ш?рл?г?н мескен б?нд?не к?з алларына китер?л?р. ?мма, чынбарлыкта беренче кабат ук алар нык б?д?нле, куркусыз интеллигент, Соловки лагерьларын ?тк?н т??риб?ле, мондый сорау алучыларны? х?йл?л?рен ачык а?лап эш ит?че, с?яси ?итлекк?н кешене к?р?л?р.
А?а ?инаять эшене? и? популяр матд?л?рен тагалар: РСФСР ?инаятьл?р кодексыны? 58 статьясындагы 2, 4, 6, 7 ??м 11 нче матд?л?р ?аваплылыгын китереп гаеплил?р. Бу матд?л?р эчен? нинди ?инаятьл?р керг?н со?? 2 -- кораллы восстание, властьне яулап алу, СССР территориясенн?н аерым ?лешне басып алу ?.б.; 4– ниндидер юллар бел?н СССР ны ?имер?г? омтылып, чит илл?р буржуазиясен? ярд?м ??м тел?кт?шлек к?рс?т?; 6 – шпионаж, ягъни д??л?т тарафыннан сер итеп сакланган м?гъл?матларны чит илл?рг? тапшыру максатында ?ыю; 7 – д??л?т промышленностын , транспортын, с??д? эшен, акча ?йл?нешен ?имер? максатын к?зд? тотып, хосусыйлаштыру юн?лешенд? гам?лл?р кылу ?.б лар; 8—совет власте в?килл?рен? каршы террор оештыру.
1937 елны? 1 маена “фараз ителг?н Атласи оешмасына “ керг?н 107 кешене кулга алалар. Алар арасында 54 интеллигент, 35 мулла, 18 крестьян ??м с??д?г?р булган.?йтерг? кир?к, бу составта безе? районнан да, Атласи бел?н к?пмедер м?н?с?бб?тт? булган, х?тта фактта булмаганнарына да гаеп тагып кулга алынучылар булган. Без моны со?гы елларда Казанда н?шер ител? торган “С?яси корбаннарны? х?тер китабы” на керг?н исемлекл?р аша бел? алабыз. Бу тотыкларны? барысын да т?рки-татар “ буржуаз” д??л?т т?зерг? омтылуда гаеплил?р, аларга солтангалиевчылык х?р?к?тен? катнашучылар ярлыгы тагалар.
1937 елны? 24 октябренд? Казандагы Менжинский клубында ирт?нге 9 с?гатьт? ?лем карарын игълан ит?г? д?рт т??лек кала Атласи судта со?гы с?зе итеп т?б?нд?гел?рне с?йли: ”Мин карт ??м?гать эшлеклесе. Мин тарихчы, педагог. Пантюркистлар х?р?к?те бел?н революцияг? кад?р ?к таныша башлаган идем. Мин чит илл?рд?н газеталар алып тордым. Бу газеталар аша пантюркистлар х?р?к?те бел?н таныша идем.1900 елларда Европа ??м рус ?д?бияты бел?н таныша башладым, С?яс?т бел?н д? яхшы таныш идем…1905 ел ахырыннан эсерлар бел?н таныша башладым. Мин ачыш ясадым: б?тен урысларны да м?селманнарга каршы дип санамаска карар иттем. Изел?че сыйныфларны, изел?че милл?тл?рне яклаучы кешел?р бар дип уйладым. ?керенл?п Маркс- Энгельс ?с?рл?ре бел?н д? таныша башладым. Минд? зур ?зг?реш булды. Мин—мулла улы, л?кин ?ксез ?стем. Бала чактан ук кр?стиян хезм?те бел?н ш?гыльл?ндем . 15 яшемн?н социаль- революционерларга тел?кт?шлек к?рс?т? башладым. 1905 елга кад?р Ленин ?с?рл?ре бел?н таныш т?гел идем. 1901 елдан ?зем ?с?рл?р яза башладым. 1902 елда минем “Тарихе табигый” диг?н беренче китабым чыкты. Аннан со? тарих бел?н ш?гыльл?н? башладым. 1907 елда Д??л?т думасы ?гъзасы булып сайландым. Мин эсерларга иярдем. Думада ике м?селман фракциясе бар иде, без алты кеше аерылып социалистлар бел?н берг? эшл?дек… Самодержавия вакытында мин бер китап яздым, аны? ?чен 1909 елда ?аваплылыкка тартылдым ??м х?кем ителдем. Брошюрам яндырылды.
Мин пантюркист булуымны кире какмыйм. Мин социалист идем.Ч?нки Энгельс, милл?тне? ?з территориясе булмаса, ?з м?д?нияте булмаса, ул социализм т?зи алмый , дип ?йтк?н. Мин б?т?н милл?тл?р ?стенн?н хакимлек ит? торган д??л?т булдырырга тиешбез, дип бервакытта да с?йл?м?дем. Мин б?ек державачыл шовинизмга каршы к?р?ш?че булуымны инкар итмим. Тарихчы буларак, мин дегенерация, инкираз м?сь?л?л?ре бел?н ш?гыльл?ндем. Мин татар милл?те ?керенл?п ?леп бара, дип саныйм… ?леп бару совет власте елларында да д?вам итте. 1921 елда д?рт ме?л?бе ачтан ?лде.Мин х?кем ител?чел?р урындыгына татарлар утыруына горурланам… Мине монда бик нык кыерсыттылар, аеруча татар коммунистлары. Мине хокукымнан азат иттел?р. Мин тарихчы. Совет власте елларында м?кт?пл?рд? тарих укытмадым… Мин дин кир?к дип саныйм, динне кин?т юкка чыгару ул милллтне? ?зг?р?ен? китер?ч?к…Мин х?зерге заманныкы т?гел, ?тк?н заман кешесе: элекке педагог, элекке эсер, элекке Д??л?т Думасы ?гъзасы, элекке тарихчы…Мин революционер, милл?тче, ??м пантюркист. Минем максатым берд?м м?ст?кыйль т?рки-татар д??л?те т?з? иде, л?кин мин мо?а эволюцион юл бел?н кил?не к?зд? тоттым. Мин баш к?т?р?л?рг? каршы. Шпионлык эшч?нлеге бел?н ш?гыльл?нм?дем, бу яктан намусым саф… Мин совет властены? принципиаль дошманы булмавымны белдер?м, милл?тл?рне ??м барлык пролетариатны азат ит? ?чен властька каршы к?р?ш?не мин ?зем ?чен ?инаять кылу дип саныйм…Конррреволюция эшч?нлеге алып бармадым.”
Югарыда с?йл?нг?н чыгышы галимне? ?з тормышына анализ ясавы кебек, бу д?ньядан китк?нче ?йт?се с?зен, ?зене? карашларын ашыгып-ашыгып ?йтеп калырга тырышуын к?рс?т?.
ГПУ т?рм?л?ренд? ??заланган тарихчы шулай с?йл?г?н. Аны яхшылап ты?лаучы, а?лаучы ??м с?зл?рен ис?пк? алучы булмаган, шулай да форма ?чен ген? дип протоколга кертелг?н. ?мма б?ген бу с?зл?р ?ади Атласи тормышын, ул ?тк?н авыр юлны к?заллауда шактый ???миятк? ия. Бу чыгыш ?зене? гомер чиген? ?итк?н кешене? баш имич?, ?з идеял?рен яшермич?, горур булып калуына д?лил. Шундый кимсетел?л?рг? карамастан, ул кеше булып калган. Тикшер?чел?р алдында сыгылмаган.?зене? танышлары турында гепеушниклар соравына каршы аларны? “контра” дип санарлык гаепл?рен ишетм?вен, белм?вен т?крарлаган. Фактта аны? танышлары арасында чынлап та совет властена каршы ниндидер м?керле планнарга ия булучылар булмавы инде х?зер ачыкланган ??м гаепл?н?чел?рне? барысы да акланганнар.
…1937 елны? 23-28 октябренд? суд ябык ишекл?р артында барган ??м аны? х?кеме катгый була: гаепл?н?чел?рне атарга.
?лемг? х?кем ителг?нн?рг? ярлыкау сорап кассация язарга м?мкинлек бирг?нн?р.?ч ай буена х?кем ител?чел?р ш?фкать ?мет итеп яш?г?нн?р. ?мма 1938 елны? 11 февраленд? СССР Югары судыны? Х?рби коллегиясе суд карарын кире какмый, ?з к?ченд? калдыра. 1938 елны? 15 февраленд? Атласов ??м тагын 8 кеше: Р. Яруллин, К. Туйкин, Г. Алтынбаев, К. Исхаков, С. Урманов, З. Ф?ттаховлар атып ?телел?л?р.
?ади Атласины? хаксызга р?н?етел?е, эз?рлекл?н?е аны? гаил?сен?: хатыны Х?сбикамалга, балалары—Габделб?рг?, Угызга, С?лмага, Сылуга да гомер кичер?г? шактый ?айсызлыклар, к??елсезлекл?р тудырган. Гепеушниклар аны? 1927 елда м?мкинлек табып туган авылы Т?б?н Ч?кег? кайтып н?сел-н?с?бен к?рп, туган-тумачалары бел?н очрашып, авылдашлары бел?н к?решеп й?р?ен , шулай ук Каракит? авылындагы бертуган апасы Мотыгыяне? улы Гыйльманнарда булуын да “белеп” торган. “Атласовщина” эше буенча безне? якларны? шактый гаепсезл?ре ??бер к?рг?н, ?авапка тартылган.
Татар ??м?гатьчелегенд? д? кайбер ш?хесл?р ?.Атласига карата д?рес булмаган фикерд? торганнар. Галим?ан Ибра?имовны? галимг? бирг?н тиск?ре б?ясе шактый гына у?ай булмаган караш тудырган.
Г. Ибра?имов ?с?рл?рене? 7 томында Атласовны Б?гелм?д? м?галлим?л?р ?терт?д? (219 бит) ??м башка гаепл?р к?рс?теп язылган хезм?тл?рене? хак булмавын,Атласи ??м аны? бел?н берг? ??зага тартылганнарны 1958 елда ук аклаган булсалар да, ?с?рл?рне т?з?чел?р язучыны? хаталы фикере хакында иск?рм? бирерг? “онытканнар”. Шул р?вешч? галимне? исемен? шикл?неп карау сикс?ненче еллар ахырынача д?вам итте. Бу гына да т?гел ,1984 елда басылып чыккан ?леге томда бирелг?н исемлекл?рне? алфавит т?ртибенд?ге к?рс?ткечт? бу ш?хес турында: “… октябрьд?н со? эмигрант”,--дип т? а?латма бирг?нн?р. Л?кин ?. Атласины? Т?ркияг? эмиграцияг? кит?рг? тел?ге зур булса да, б?хетсезлеген? каршы, мо?а иреш? алмаган шул. Югыйс?, ул да Гаяз Исхакыйлар сымак, туган халкына тагын да к?бр?к хезм?т к?рс?тк?н булыр иде.
Трагик язмышлы, нахакка к?п р?н?етел?л?р к?рг?н бу к?ренекле якташыбызны? исеме х?зер татар д?ньясында лаеклы урын алды. Аны? намуслы исеме халкыбызга ?йл?неп кайтты, гыйльми хезм?тл?ре ки? массаларга иреште.